Buannel atangin Lennupa ah

Buannel hi Kaptel hmar lam melthum vel a hla ah a awm. Kaptel chu chin state, tedim sub division chhunga awm a ni. Kaptel atngin a panna tur kawng hnatlangin an lo sial thin. Tunah pawh Motor Cycle kal theihna turin Kaptel VCP pu Do Za Thawng hovin an sial mek a ni. Buannel hi acre 10 vel a zau ni in tuifinriat zawl atangin 7,256 feet a sang a ni. Tlang pahnih infin in a siam hmun nuam deuh mai a ni. Tlang chip anih angin thli a thaw heuh heuh renga, pangpar chi hrang hrang an par vul chuk reng bawk. Ramngaw chhah tak in a hual chhuak vek bawk. A laiah luite kawi kual nalh deuh a luang bawk a ni.

Pu Thuam Thawng chuan Kaptel khua hi kum 1867 ah a sat a. Khua leh khua indo hunlai anih avang chuan ral ven awlsam nan Suangzang leh Tuitawh khua a din belh a. Ral awm leh awm loh kum khatah vawi thum tal enthla turin pu Kai Tuah chu mawhphurhna a pe a. Nikhat ral enthla tur in a va kal a hmun nuam deuh mai hi a hmu a. Chulai hmun a khaw din dan tur a ngaih tuah ta a. A va kal leh a khua a thim ta tihah naupang zai leh khuang ri te a hriat avangin khua chu a din duh ta lo a ni.Chu hmun nuam tak mai chu a lei a dip tha em em a. Chuvang chuan pu Kai Tuah chuan chulai hmun chu Buannel(lei dip tha) ti in hming a phuah ta a ni.

Ni khat chu pu Kai Tuah an a ral enthlakna ah mihring hniak a hmu a. A han chhui zel a. Mipa pakhat luikam ah va hmu in a man ta a.” Ka ram leh khua Kaptel run tumin i rawn enthla vel a ni maw? Ka man ang che” a ti a. Chupa chuan, “Bocung mi ka ni a, helai hi Lennupa kan ti. Ramsa pianna hmun a ni in kan hria a. Ramsate chunga thunei lalnu Chawngtinleri hnena ramsa dil tura lo kal ka ni. Khawngaih takin min man lo hram ang che” a ti a. Pu Kai Tuah chuan “Kan in man leh kan inthah hian hlawkna a nei lo. Chuvangin thianah i insiam zawk ang hmiang” a ti a. An inthianna ti nghet tur chuan chu an intawhna hmun hming thlak an remti ta a. Buannel ni thin kha Lennupa tiin an thlak ta a ni. A awmzia chu ‘Mual Nupa’ tihna a ni. Mual pahnih a awm a pakhat a nu ni-in a pakhat zawk chu a pa a ni.

Tlangbawk te reuh tete a awm deuh fur a. Chungah chuan purun var lian deuh mai mihring chin ni si lo a awm thluah mai a ni. Hmanlai chuan fu pawh a to ve thin a, tunah erawh chuan a rem zo ta. Thing chi khat Nahlun an tih mai pawh a to a, mahse hei chu mibo ho chauh in an hmu thei thung. A chhehvel ah chuan sava chi hrang hrang an tam hle bawk. Chhun reh lai in ramsa t etui in tur in an va kal thin. Zan lam ah phei chuan Sai te pawh an va kal thin a ni awm e. Lungphek lian deuh mai pakhat a awm a. Chu chu suang innka(lung dawhka) an ti. Feet 10 a sei leh feet 15 a hlai a ni. Buannel atang chuan khaw tam tak a lang thei a ni.

Buannel hian chanchin a ngahin sawi dan chi hrang pawh a tam hle. Kan pi leh pute chuan ramhuai te khua ni tur ah an ngai. Kan unau Hualngo ho chuan ramsate pianna leh a neitute awmna ah an ngai hial a ni. Ramsa Lalnu Chawngtinleri hnenah ramsa an va dil thin a ni awm e. A sawi uar deuh phei chuan a nawm em avangin a tlawhtuten haw an chak ngai lo an ti. Hman lai chuan a lui hnar lamah mihring luak thawm a awm thin avangin “Lua zang”(luak zawl) an lo ti hmasa a ni. A hmun ah chuan Lua zang emaw Lennupa emaw an ti ngam ngai lo. Hausapi(Lal) anih loh pawh in i pute khua(kan pute khua) an ti mai thin. Nichina kan sawi lung phek pawh kha Hausapi Innka(Lal dawhka) an ti mai thin. Khatia an tih loh chuan bo mai a awl thin.

Mithi an awm in helai hmun an thlarau hian a paltlang thin a ni awm e. Hmanlai chuan kut an neih in mithi thlaraute pawh in an rawn chhim ve thin a. Zing khawvar hma in Buannel lam ah an haw leh thin. Helai hmunah hian “lungmuan lui” (thlamuanna lui)a awm a. Chu lui a tui luang chu ‘zuan loh tui’ an ti. A awmzia chu lunglen tawh lohna tur tui tihna a ni. Mi an thih in buannel an paltlang a khatah tui an lo in tir a, in lam an ngaihna zawng zawng a bo ta thin a ni.

Vawi khat chu Kaptel khua pu Phawng Gin lo a riak chuan zan ah “Ka fu ei avangin ka ha a sen vek” tia naupang zairi a hria. Ramvakho an bo zeuh zeuh bawk. Zan ah khuang tum ri hriat tur a awm deuh reng a ni awm e. Vawikhat chu sapel ramvak ho in mi tawng ri an hria a. An han zawng vel a an hmu thei si lo. Bakah tawng pawh an hre zui thei ta lova. A tawpah an beng lei nen insi in an han d ah chhin a. Chuveleh tawng ri chu an hre leh thei ta. Chu chu’Lei pau(lei tawng) an ti. Vawi khat pawh lui kawi deuh a luang kha an tia chhia a. A hnu lawkah a ngai bawk in a lo awm leh thin. Kum 1962 khan Thuklai khua atangin Sir Mang Thawng leh sikul naupang engemaw zat Buannel ah an va kal a. Varung chi khat thau deuh mai an kap a, mahse an man lo. Zanah a mumangah chuan hmeichhe naupang pakhat in” Kan ar min kah sak ringawt a, ka pa a thinrim the mai ania aw. Man ula chuan ka pa hian a dim lo viau ang che u. Kap tawh reng reng suh u” a va ti a ni.

Buannel chanchin kan han chhui chian chuan pu Kai Tuah rilru thatzia kan hmu thei a ni. An hun lai kha indo leh lu inlaksak hun kha ania. A mi man pawh that in a lu hawn daih se chu a hming than phah viau ang. Amaherawhchu ani ngaihah chuan in man leh inthah hian hlawkna engmah a nei lo a ni. Khatiang a ngaihtuahna tha leh puitling hi a hun lai chuan tuman an nei pha lo a ni. Chuvangin pu Kai Tuah hi Zohnahthlak zinga Human Rights ngaihtuah chhuak hmasa leh hmang hmasa ber a tih theih hial awm e.

Ziaktu: Thangpi

Src: http://www.misual.com/2013/03/02/buannel-atangin-lennupa-ah/
NB: link a thih tawh avangin mi hriatthiam kan ngen e

Len Nupa is Being Attacked!

Len Nupa ကို ခိုးယူရန္ႀကံစည္ျခင္း
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&

 ကမာၻ့ ေနရာ အႏွံ့အၿပား၌ ေတြ႔ရေသာ လူထုႏွင့္ ဆိုင္ေသာ သစ္ေတာ (Community Forest)လို႔ ေျပာဆို ေခၚေဝၚၾကေသာ ေတာအုပ္ ေတာနက္၊ သစ္ပင္ ထူထပ္ေသာ အရပ္ ႏွင့္ ရႈခင္းလွပၿပီး ရာသီဥတုကို ထိန္းခ်ဳပ္ ေပးေသာ ေနရာ အခိ်ိဳ႕ ကို ထိန္းသိမ္း ေစာင့္ေရွာက္ ရန္ အေရးႀကီးေၾကာင္း ကိုနားလည္ သေဘာေပါက္ ပါသည္။

Falam Prospect Workshop လို႔ အမည္ တပ္ေခၚ ထား တဲ့ အစည္းအေဝး ကို ဇူလိုင္လ ၇ ရက္ေန႔က ျပဳလုပ္ က်င္းပခဲ့ရာ ဖလမ္းလူထု က "ဖလမ္း ၿမိဳ႕နယ္အတြင္း ၌ တည္ရွိေနေသာ Buannel ကို ထိန္းခ်ဳပ္ထားတဲ့ သစ္ေတာ (reserved forest) လုပ္ဖို႔ ရန္ အစိုးရ ထံ ေတာင္းေလ်ွာက္ သြားရန္ အစီအစဥ္ ရွိေၾကၾကာင္း" ဇူလိုင္လ ၁၀ရက္ေန႔တြင္ the Chinland Herald ဝဘ္ဆိုဒ္ စာမ်က္ႏွာ တြင္ ေဖာ္ျပထား ပါသည္။ သူတို႔ စာမ်က္ႏွာ ထဲမွာ ခ်င္းျပည္နယ္ သစ္ေတာ ဝန္ႀကီး ဦးမန္ဟင္းဒါလ္း က "မၾကာခင္မွာပဲ ဖလမ္းမို႔နယ္ထဲ၌ ရွိေသာ Buannel ႏွင့္ Zatual ေဒသ ကိုလည္း Reserved Forests အျဖစ္ ျပဳလုပ္သြား မည္လို႔ ေျပာၾကားေၾကာင့္" http://www.chinlandherald.com/2018/07/10/falam-peng-sungih-buannel-ram-cu-tahfel-a-si-ding/ ၌ ေရးသားထား ပါသည္။

Buannel လို႔ ဖလမ္း ႏွင့္ တျခား ဘာသာစကားသံုးေသာ လူမိ်ဳး အခိ်ဳ႕ကသာ ေခၚဆို ၾကတာ ျဖစ္ ေပမဲ့ သူ႔ အနီး တစ္ဝိုက္ က ေဒသခံေတြ ကေတာ့ Len Nupa လို႔ ေခၚဆို ၾကတာ ဘိုးေဘး ေဘဘင္ေခတ္ ကတည္း က ျဖစ္ပါသည္။ Buannel က ဖလမ္း ၿမိဳ႕နယ္ ထဲတြင္ တည္ရွိသည္ ဟု အထက္က Chinland Herald ကဆိုထား ပါသည္။ သို႔ေသာ္လည္း ၎သည္ တီးတိန္ၿမိဳ႕နယ္ အတြင္း၌တည္ရွိေၾကာင္း ကို ေဖၚျပသြားမွာ ျဖစ္ ၿပီး ၿပယ္နယ္အစိုးရထံမွ ေတာင္းယူလို့ အလကား ရယူလို့ ရတဲ့ေနရာ အဟုတ္ေႀကာင္း သိေစအပ္ ပါသည္။

၁. ကပ္တဲလ္ေက်းရြာ ကို ခရစ္ႏွစ္ ၁၈၆၇ ခုႏွစ္တြင္ တည္ေထာင္ၿပီး နယ္စားနယ္ခံ ပူ ထြမ္းေထာင္း (Pu Thuam Thawng) က စိုးစံ အုပ္စိုးကြပ္ကဲခဲ့ သည္။ ဤကပ္တဲလ္ ေက်းရြာ ကို မတည္ထင္မွာ ပူထြမ္းေထာင္း က ဖလမ္း နယ္စားနယ္ခံ ၿဖစ္တဲ့ တာရွြန္း ေစာ္ဘြား ပူ ၾကြမ္ဘိ (Con Bik) ထံ၌ နြားေနာက္ ေကာင္ေရ ၁၂၀ အစား တူမီးေသနတ္ ၁၇လံုး၊ ဆင္စြယ္ တစ္စံု၊ ေမာင္း (အႀကီး) တစ္ခု၊ ရိုးရာေမာင္း(Daak) တစ္စံု၊ နြားေနာက္ ၁ ေကာင္၊ ေၿပာင္ အရွင္ တစ္ေကာင္၊ ႏွင့္ အရွင္ ဖမ္းထားတဲ့ Khuangleng သူႀကီးရဲ့ သမီးေတာ္ Vansing(Vanchhingi) တို့ကို ယူေဆာင္သြားၿပီး ကပ္တဲလ္နယ္ေၿမကို တရားဝင္ ဝယ္ထားပါသည္။ ထိုသို့ ဝယ္ယူရာတြင္ ပါဝင္ေသာ Len Nupa တည္ရွိရာ ေနရာ ၿဖစ္သည့္ Ailam ေတာင္ေႀကာတစ္ေလွ်ာက္ ဆင္းသြားၿပီး Innbuk ေတာင္ အထိ ပါဝင္ပါသည္။ Teeltui Zingsol Vol 1, pp. 9-12.

၂. ၁၉၁၀ ခုႏွစ္တြင္ ဗိုလ္မႉးႀကီး Brigate Luife က ကပ္တဲလ္ နယ္ေျမသတ္မွတ္ျခင္းကို ျပန္လည္ျပဳျပင္၍ "Pangding ေတာင္မွဆင္းသြား ၍ Ailam ေတာင္ေၾကာ (Len Nupa တည္ရွိရာ)သို႔ ဆင္းလာကာ Tuipi ေခ်ာင္း ကို လိုက္ကာ မဏိပူရျမစ္သို႔ ထိုးဆင္းသြားသည္။" Teeltui Zingsol, Vol 2, page 19.

၃.  Appointment Order of Chin Headmen Under Provision of Section 5 of the Chin Hills Regualtion -1896 အရ Deputy Commissioner တာဝန္ထမ္းေဆာင္သည့္ Lt. Col. LE Burne က ၾသဂုတ္လ ၅၊ ၁၉၃၀ ရက္စဲြပါ ထုတ္ျပန္ခ်က္အရ ပူထြမ္းေထာင္း ၏ ေျမးျဖစ္သူ ပူေထာင္းခိုလ်န္း (Pu Thawng Khua Lian) အုပ္ခ်ဴပ္ရန္ (jurisdiction) "Ailam ေတာင္ေၾကာမွ Ailam lui (Len Nupa မွ စီးလာေသာ ေခ်ာင္း ျဖစ္သည့္ Lua lui) အရင္းအထိ၊ Ailam lui မွ ဆင္းကာ Tuipi ေခ်ာင္းႏွင္း ဆံုကာ မဏိပူရျမစ္သို႔ ဆင္းသြားသည္။ (The ridge of Ailam mwell(Mual), to the source of Ailam Lui, (Lua Lui which is the water from Len Nupa) then down Ailam Lui to its confluence with the Tuipi Lui to its confluence with the Manipur River.)" ဟု တိတိက်က် မ်တ္တမ္းတင္ခဲ့သည္။ Teeltui Zingsol, Vol 2, p. 5, 18.

၄. ဒုတိယကမာၻ စစ္ႀကီး အတြင္း ၁၉၄၄ ခုႏွစ္တြင္ Commissioner ပူ ေထာင္းက်င့္ထန္ (Pu Thawng Cin Thang) ႏွင့္ Mr NW Kelly တို႔ ဦးေဆာင္ၿပီး Sukte Independent Army ကို ဖဲြ႔စည္း ၍ ဂ်ပန္စစ္သားေတြကို တိုက္ထုတ္ေနစဥ္ "ကပ္တဲလ္ ေျမ Len Nupa ေဒသတြင္" ေနရာယူထား ေၾကာင္း Pu Tual Khaw Mang က Buannel မွ Len Nupa သို့ အမည္ေပးထား ေသာ Teeltui Zingsol, Vol 2, p. v တြင္ ေဖာ္ျပထား သည္။

၅. Commissioner Pu Tual Khaw Mang (BA.; BL. Advocate) က "Len Nupa ဆိုတဲ့ နာမည္ေက်ာ္ ေဒသ ဟာ ပူ ထြမ္းေထာင္း က ပူ ႂကြမ္ဘိ ထံမွ ဝယ္ယူထားေသာ ေနရာ ေတြထဲ အပါအဝင္ျဖစ္သည္" ဟု Teeltui Zingsol, Vol 2 တြင္ရွင္းျပထားသည္။

၆. ေရွ႕ေန ပူ လ်န္းဇကမ္း (Pu Lian Za Kam) က "ဂ်ပန္စစ္ (ဒုတိယကမာၻစစ္) တံုးက ဝန္ေထာက္ NW Kelly, ပူ ေထာင္းက်င့္ထန္ ႏွင့္ လူ တစ္ခ်ိဳ႕တို႔သည္ မတ္လ ၁၄၊ ၁၉၄၄ ေန႔တြင္ ကပ္တဲလ္ နယ္ Len Nupa မွ Saiek သို႔ ေျပာင္းကာ စစ္ ဌါန (HQ) ထားသည္" ဟု SuangSuang Magazine စာမ်က္ႏွာ ၁၅၂ တြင္ မွတ္တမ္းတင္ထားေလ၏။
၇. ပူထြမ္းေထာင္း ၏ ျမစ္(great-grandson)ျဖစ္သူ ကေလးၿမိဳ႕ရွိ Leipi Baptist Church မွာ အသင္းအုပ္ ဆရာအျဖစ္ အမႈေတာ္ ေဆာင္ရြက္ေနေသာ Rev Sian Za Mung ကလည္း Len Nupa သည္ တီးတိန္ၿမိဳ႕နယ္ ကပ္တဲလ္ ေက်းရြာ ၏ နယ္နိမိတ္ တြင္း တည္ရွိတာမွန္ကန္ေၾကာင္း Teeltui Zingsol Vol 2, p. iv တြင္အတိအလင္း ေဖာ္ျပထားပါသည္။

၈. အုပ္ခ်ုပ္ေရး ဆိုင္ရာ ကိစၥ တိုင္းမွာ လက္စြဲ အေနနွင္႕ အသံုးျပုသည္႕ တီးတိန္ၿမိဳ႕ အေထြေထြ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးမႉး ရံုး လက္ေအာက္ရွိ နယ္ေျမစရင္း အရ Len Nupa သည္ တီးတိန္ျမို့နယ္ ကပ္တဲလ္ ေက်းရြာအုပ္စု ၏ နယ္ပယ္အတြင္းတြင္ တည္ရွိေၾကာင္း တိတိက်က် ေဖာ္ၫြန္းထား ပါသည္။

Buannel ဟု ေၿပာႀကေသာ Len Nupa ကို ၿမို့နယ္ နယ္နိမိတ္ ကို ေက်ာ္လြန္ကာ ဖလမ္းတို့က ခ်င္းၿပည္နယ္အစိုးရထံမွ အနိင္အထက္ ၿပခိုးယူရန္ ႀကိုးစားၿပီး ေတာင္းေလွ်ာက္ရန္ စီစဥ္သည္ ဟု သံုးသပ္ ပါသည္။
ဒီ Len Nupa ကို အစိုးရ ႏွင့္ အပစ္အခတ္ ၇ပ္စဲေရး စာခ်ူပ္ ခ်ူပ္ဆိုထားေသာ ခ်င္း အမိ်ိးသား တပ္မေတာ္ (CNF) က ၂၀၁၃ ခုနွစ္တြင္ ပိုက္ဆံႏွင့္ ဝယ္ယူရန္ ခ်င္းၿပည္နယ္ အစိုးရထံ စာပို့ ခဲ့ေႀကာင္း https://sianzun.blogspot.com/2014/09/lennupa-leh-cnf.html မွာ ဖတ္ရွူေလ့လာ ႏိုင္ပါသည္။

Unicode:
[Zawgyi]
Len Nupa ကို ခိုးယူရန္ႀကံစည္ျခင္း
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&

 ကမာၻ႔ ေနရာ အႏွံ႕အျပား၌ ေတြ႕ရေသာ လူထုႏွင့္ ဆိုင္ေသာ သစ္ေတာ (Community Forest)လို႔ ေျပာဆို ေခၚေဝၚၾကေသာ ေတာအုပ္ ေတာနက္၊ သစ္ပင္ ထူထပ္ေသာ အရပ္ ႏွင့္ ရႈခင္းလွပၿပီး ရာသီဥတုကို ထိန္းခ်ဳပ္ ေပးေသာ ေနရာ အခ်ိဳ႕ ကို ထိန္းသိမ္း ေစာင့္ေရွာက္ ရန္ အေရးႀကီးေၾကာင္း ကိုနားလည္ သေဘာေပါက္ ပါသည္။

Falam Prospect Workshop လို႔ အမည္ တပ္ေခၚ ထား တဲ့ အစည္းအေဝး ကို ဇူလိုင္လ ၇ ရက္ေန႕က ျပဳလုပ္ က်င္းပခဲ့ရာ ဖလမ္းလူထု က "ဖလမ္း ၿမိဳ႕နယ္အတြင္း ၌ တည္ရွိေနေသာ Buannel ကို ထိန္းခ်ဳပ္ထားတဲ့ သစ္ေတာ (reserved forest) လုပ္ဖို႔ ရန္ အစိုးရ ထံ ေတာင္းေလွ်ာက္ သြားရန္ အစီအစဥ္ ရွိေၾကၾကာင္း" ဇူလိုင္လ ၁၀ရက္ေန႕တြင္ the Chinland Herald ဝဘ္ဆိုဒ္ စာမ်က္ႏွာ တြင္ ေဖာ္ျပထား ပါသည္။ သူတို႔ စာမ်က္ႏွာ ထဲမွာ ခ်င္းျပည္နယ္ သစ္ေတာ ဝန္ႀကီး ဦးမန္ဟင္းဒါလ္း က "မၾကာခင္မွာပဲ ဖလမ္းမို႔နယ္ထဲ၌ ရွိေသာ Buannel ႏွင့္ Zatual ေဒသ ကိုလည္း Reserved Forests အျဖစ္ ျပဳလုပ္သြား မည္လို႔ ေျပာၾကားေၾကာင့္" http://www.chinlandherald.com/2018/07/10/falam-peng-sungih-buannel-ram-cu-tahfel-a-si-ding/ ၌ ေရးသားထား ပါသည္။

Buannel လို႔ ဖလမ္း ႏွင့္ တျခား ဘာသာစကားသုံးေသာ လူမ်ိဳး အခ်ိဳ႕ကသာ ေခၚဆို ၾကတာ ျဖစ္ ေပမဲ့ သူ႕ အနီး တစ္ဝိုက္ က ေဒသခံေတြ ကေတာ့ Len Nupa လို႔ ေခၚဆို ၾကတာ ဘိုးေဘး ေဘဘင္ေခတ္ ကတည္း က ျဖစ္ပါသည္။ Buannel က ဖလမ္း ၿမိဳ႕နယ္ ထဲတြင္ တည္ရွိသည္ ဟု အထက္က Chinland Herald ကဆိုထား ပါသည္။ သို႔ေသာ္လည္း ၎သည္ တီးတိန္ၿမိဳ႕နယ္ အတြင္း၌တည္ရွိေၾကာင္း ကို ေဖၚျပသြားမွာ ျဖစ္ ၿပီး ျပယ္နယ္အစိုးရထံမွ ေတာင္းယူလို႔ အလကား ရယူလို႔ ရတဲ့ေနရာ အဟုတ္ေၾကာင္း သိေစအပ္ ပါသည္။

၁. ကပ္တဲလ္ေက်း႐ြာ ကို ခရစ္ႏွစ္ ၁၈၆၇ ခုႏွစ္တြင္ တည္ေထာင္ၿပီး နယ္စားနယ္ခံ ပူ ထြမ္းေထာင္း (Pu Thuam Thawng) က စိုးစံ အုပ္စိုးကြပ္ကဲခဲ့ သည္။ ဤကပ္တဲလ္ ေက်း႐ြာ ကို မတည္ထင္မွာ ပူထြမ္းေထာင္း က ဖလမ္း နယ္စားနယ္ခံ ျဖစ္တဲ့ တာရွြန္း ေစာ္ဘြား ပူ ႂကြမ္ဘိ (Con Bik) ထံ၌ ႏြားေနာက္ ေကာင္ေရ ၁၂၀ အစား တူမီးေသနတ္ ၁၇လုံး၊ ဆင္စြယ္ တစ္စုံ၊ ေမာင္း (အႀကီး) တစ္ခု၊ ရိုးရာေမာင္း(Daak) တစ္စုံ၊ ႏြားေနာက္ ၁ ေကာင္၊ ေျပာင္ အရွင္ တစ္ေကာင္၊ ႏွင့္ အရွင္ ဖမ္းထားတဲ့ Khuangleng သူႀကီးရဲ႕ သမီးေတာ္ Vansing(Vanchhingi) တို႔ကို ယူေဆာင္သြားၿပီး ကပ္တဲလ္နယ္ေျမကို တရားဝင္ ဝယ္ထားပါသည္။ ထိုသို႔ ဝယ္ယူရာတြင္ ပါဝင္ေသာ Len Nupa တည္ရွိရာ ေနရာ ျဖစ္သည့္ Ailam ေတာင္ေၾကာတစ္ေလွ်ာက္ ဆင္းသြားၿပီး Innbuk ေတာင္ အထိ ပါဝင္ပါသည္။ Teeltui Zingsol Vol 1, pp. 9-12.

၂. ၁၉၁၀ ခုႏွစ္တြင္ ဗိုလ္မႉးႀကီး Brigate Luife က ကပ္တဲလ္ နယ္ေျမသတ္မွတ္ျခင္းကို ျပန္လည္ျပဳျပင္၍ "Pangding ေတာင္မွဆင္းသြား ၍ Ailam ေတာင္ေၾကာ (Len Nupa တည္ရွိရာ)သို႔ ဆင္းလာကာ Tuipi ေခ်ာင္း ကို လိုက္ကာ မဏိပူရျမစ္သို႔ ထိုးဆင္းသြားသည္။" Teeltui Zingsol, Vol 2, page 19.

၃.  Appointment Order of Chin Headmen Under Provision of Section 5 of the Chin Hills Regualtion -1896 အရ Deputy Commissioner တာဝန္ထမ္းေဆာင္သည့္ Lt. Col. LE Burne က ၾသဂုတ္လ ၅၊ ၁၉၃၀ ရက္စြဲပါ ထုတ္ျပန္ခ်က္အရ ပူထြမ္းေထာင္း ၏ ေျမးျဖစ္သူ ပူေထာင္းခိုလ်န္း (Pu Thawng Khua Lian) အုပ္ခ်ဴပ္ရန္ (jurisdiction) "Ailam ေတာင္ေၾကာမွ Ailam lui (Len Nupa မွ စီးလာေသာ ေခ်ာင္း ျဖစ္သည့္ Lua lui) အရင္းအထိ၊ Ailam lui မွ ဆင္းကာ Tuipi ေခ်ာင္းႏွင္း ဆုံကာ မဏိပူရျမစ္သို႔ ဆင္းသြားသည္။ (The ridge of Ailam mwell(Mual), to the source of Ailam Lui, (Lua Lui which is the water from Len Nupa) then down Ailam Lui to its confluence with the Tuipi Lui to its confluence with the Manipur River.)" ဟု တိတိက်က် မ်တ္တမ္းတင္ခဲ့သည္။ Teeltui Zingsol, Vol 2, p. 5, 18.

၄. ဒုတိယကမာၻ စစ္ႀကီး အတြင္း ၁၉၄၄ ခုႏွစ္တြင္ Commissioner ပူ ေထာင္းက်င့္ထန္ (Pu Thawng Cin Thang) ႏွင့္ Mr NW Kelly တို႔ ဦးေဆာင္ၿပီး Sukte Independent Army ကို ဖြဲ႕စည္း ၍ ဂ်ပန္စစ္သားေတြကို တိုက္ထုတ္ေနစဥ္ "ကပ္တဲလ္ ေျမ Len Nupa ေဒသတြင္" ေနရာယူထား ေၾကာင္း Pu Tual Khaw Mang က Buannel မွ Len Nupa သို႔ အမည္ေပးထား ေသာ Teeltui Zingsol, Vol 2, p. v တြင္ ေဖာ္ျပထား သည္။

၅. Commissioner Pu Tual Khaw Mang (BA.; BL. Advocate) က "Len Nupa ဆိုတဲ့ နာမည္ေက်ာ္ ေဒသ ဟာ ပူ ထြမ္းေထာင္း က ပူ ႂကြမ္ဘိ ထံမွ ဝယ္ယူထားေသာ ေနရာ ေတြထဲ အပါအဝင္ျဖစ္သည္" ဟု Teeltui Zingsol, Vol 2 တြင္ရွင္းျပထားသည္။

၆. ေရွ႕ေန ပူ လ်န္းဇကမ္း (Pu Lian Za Kam) က "ဂ်ပန္စစ္ (ဒုတိယကမာၻစစ္) တုံးက ဝန္ေထာက္ NW Kelly, ပူ ေထာင္းက်င့္ထန္ ႏွင့္ လူ တစ္ခ်ိဳ႕တို႔သည္ မတ္လ ၁၄၊ ၁၉၄၄ ေန႕တြင္ ကပ္တဲလ္ နယ္ Len Nupa မွ Saiek သို႔ ေျပာင္းကာ စစ္ ဌါန (HQ) ထားသည္" ဟု SuangSuang Magazine စာမ်က္ႏွာ ၁၅၂ တြင္ မွတ္တမ္းတင္ထားေလ၏။
၇. ပူထြမ္းေထာင္း ၏ ျမစ္(great-grandson)ျဖစ္သူ ကေလးၿမိဳ႕ရွိ Leipi Baptist Church မွာ အသင္းအုပ္ ဆရာအျဖစ္ အမႈေတာ္ ေဆာင္႐ြက္ေနေသာ Rev Sian Za Mung ကလည္း Len Nupa သည္ တီးတိန္ၿမိဳ႕နယ္ ကပ္တဲလ္ ေက်း႐ြာ ၏ နယ္နိမိတ္ တြင္း တည္ရွိတာမွန္ကန္ေၾကာင္း Teeltui Zingsol Vol 2, p. iv တြင္အတိအလင္း ေဖာ္ျပထားပါသည္။

၈. အုပ္ခ်ဳပ္ေရး ဆိုင္ရာ ကိစၥ တိုင္းမွာ လက္စြဲ အေနႏွင့္ အသုံးျပဳသည့္ တီးတိန္ၿမိဳ႕ အေထြေထြ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးမႉး ႐ုံး လက္ေအာက္ရွိ နယ္ေျမစရင္း အရ Len Nupa သည္ တီးတိန္ၿမိဳ႕နယ္ ကပ္တဲလ္ ေက်း႐ြာအုပ္စု ၏ နယ္ပယ္အတြင္းတြင္ တည္ရွိေၾကာင္း တိတိက်က် ေဖာ္ၫြန္းထား ပါသည္။

Buannel ဟု ေျပာၾကေသာ Len Nupa ကို ၿမိဳ႕နယ္ နယ္နိမိတ္ ကို ေက်ာ္လြန္ကာ ဖလမ္းတို႔က ခ်င္းျပည္နယ္အစိုးရထံမွ အနိင္အထက္ ျပခိုးယူရန္ ႀကိဳးစားၿပီး ေတာင္းေလွ်ာက္ရန္ စီစဥ္သည္ ဟု သုံးသပ္ ပါသည္။
ဒီ Len Nupa ကို အစိုးရ ႏွင့္ အပစ္အခတ္ ၇ပ္စဲေရး စာခ်ဴပ္ ခ်ဴပ္ဆိုထားေသာ ခ်င္း အမ်ိးသား တပ္မေတာ္ (CNF) က ၂၀၁၃ ခုႏွစ္တြင္ ပိုက္ဆံႏွင့္ ဝယ္ယူရန္ ခ်င္းျပည္နယ္ အစိုးရထံ စာပို႔ ခဲ့ေၾကာင္း https://sianzun.blogspot.com/2014/09/lennupa-leh-cnf.html မွာ ဖတ္ရႉေလ့လာ နိုင္ပါသည္။

https://sianzun.blogspot.com/2018/07/len-nupa-is-being-attacked.html

[Unicode]

Len Nupa ကို ခိုးယူရန်ကြံစည်ခြင်း
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&

 ကမ္ဘာ့ နေရာ အနှံ့အပြား၌ တွေ့ရသော လူထုနှင့် ဆိုင်သော သစ်တော (Community Forest)လို့ ပြောဆို ခေါ်ဝေါ်ကြသော တောအုပ် တောနက်၊ သစ်ပင် ထူထပ်သော အရပ် နှင့် ရှုခင်းလှပပြီး ရာသီဥတုကို ထိန်းချုပ် ပေးသော နေရာ အချို့ ကို ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက် ရန် အရေးကြီးကြောင်း ကိုနားလည် သဘောပေါက် ပါသည်။

Falam Prospect Workshop လို့ အမည် တပ်ခေါ် ထား တဲ့ အစည်းအဝေး ကို ဇူလိုင်လ ၇ ရက်နေ့က ပြုလုပ် ကျင်းပခဲ့ရာ ဖလမ်းလူထု က "ဖလမ်း မြို့နယ်အတွင်း ၌ တည်ရှိနေသော Buannel ကို ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ သစ်တော (reserved forest) လုပ်ဖို့ ရန် အစိုးရ ထံ တောင်းလျှောက် သွားရန် အစီအစဉ် ရှိကြေကြာင်း" ဇူလိုင်လ ၁၀ရက်နေ့တွင် the Chinland Herald ဝဘ်ဆိုဒ် စာမျက်နှာ တွင် ဖော်ပြထား ပါသည်။ သူတို့ စာမျက်နှာ ထဲမှာ ချင်းပြည်နယ် သစ်တော ဝန်ကြီး ဦးမန်ဟင်းဒါလ်း က "မကြာခင်မှာပဲ ဖလမ်းမို့နယ်ထဲ၌ ရှိသော Buannel နှင့် Zatual ဒေသ ကိုလည်း Reserved Forests အဖြစ် ပြုလုပ်သွား မည်လို့ ပြောကြားကြောင့်" http://www.chinlandherald.com/2018/07/10/falam-peng-sungih-buannel-ram-cu-tahfel-a-si-ding/ ၌ ရေးသားထား ပါသည်။

Buannel လို့ ဖလမ်း နှင့် တခြား ဘာသာစကားသုံးသော လူမျိုး အချို့ကသာ ခေါ်ဆို ကြတာ ဖြစ် ပေမဲ့ သူ့ အနီး တစ်ဝိုက် က ဒေသခံတွေ ကတော့ Len Nupa လို့ ခေါ်ဆို ကြတာ ဘိုးဘေး ဘေဘင်ခေတ် ကတည်း က ဖြစ်ပါသည်။ Buannel က ဖလမ်း မြို့နယ် ထဲတွင် တည်ရှိသည် ဟု အထက်က Chinland Herald ကဆိုထား ပါသည်။ သို့သော်လည်း ၎င်းသည် တီးတိန်မြို့နယ် အတွင်း၌တည်ရှိကြောင်း ကို ဖေါ်ပြသွားမှာ ဖြစ် ပြီး ပြယ်နယ်အစိုးရထံမှ တောင်းယူလို့ အလကား ရယူလို့ ရတဲ့နေရာ အဟုတ်ကြောင်း သိစေအပ် ပါသည်။

၁. ကပ်တဲလ်ကျေးရွာ ကို ခရစ်နှစ် ၁၈၆၇ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ပြီး နယ်စားနယ်ခံ ပူ ထွမ်းထောင်း (Pu Thuam Thawng) က စိုးစံ အုပ်စိုးကွပ်ကဲခဲ့ သည်။ ဤကပ်တဲလ် ကျေးရွာ ကို မတည်ထင်မှာ ပူထွမ်းထောင်း က ဖလမ်း နယ်စားနယ်ခံ ဖြစ်တဲ့ တာရှွန်း စော်ဘွား ပူ ကြွမ်ဘိ (Con Bik) ထံ၌ နွားနောက် ကောင်ရေ ၁၂၀ အစား တူမီးသေနတ် ၁၇လုံး၊ ဆင်စွယ် တစ်စုံ၊ မောင်း (အကြီး) တစ်ခု၊ ရိုးရာမောင်း(Daak) တစ်စုံ၊ နွားနောက် ၁ ကောင်၊ ပြောင် အရှင် တစ်ကောင်၊ နှင့် အရှင် ဖမ်းထားတဲ့ Khuangleng သူကြီးရဲ့ သမီးတော် Vansing(Vanchhingi) တို့ကို ယူဆောင်သွားပြီး ကပ်တဲလ်နယ်မြေကို တရားဝင် ဝယ်ထားပါသည်။ ထိုသို့ ဝယ်ယူရာတွင် ပါဝင်သော Len Nupa တည်ရှိရာ နေရာ ဖြစ်သည့် Ailam တောင်ကြောတစ်လျှောက် ဆင်းသွားပြီး Innbuk တောင် အထိ ပါဝင်ပါသည်။ Teeltui Zingsol Vol 1, pp. 9-12.

၂. ၁၉၁၀ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးကြီး Brigate Luife က ကပ်တဲလ် နယ်မြေသတ်မှတ်ခြင်းကို ပြန်လည်ပြုပြင်၍ "Pangding တောင်မှဆင်းသွား ၍ Ailam တောင်ကြော (Len Nupa တည်ရှိရာ)သို့ ဆင်းလာကာ Tuipi ချောင်း ကို လိုက်ကာ မဏိပူရမြစ်သို့ ထိုးဆင်းသွားသည်။" Teeltui Zingsol, Vol 2, page 19.

၃.  Appointment Order of Chin Headmen Under Provision of Section 5 of the Chin Hills Regualtion -1896 အရ Deputy Commissioner တာဝန်ထမ်းဆောင်သည့် Lt. Col. LE Burne က သြဂုတ်လ ၅၊ ၁၉၃၀ ရက်စွဲပါ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ပူထွမ်းထောင်း ၏ မြေးဖြစ်သူ ပူထောင်းခိုလျန်း (Pu Thawng Khua Lian) အုပ်ချူပ်ရန် (jurisdiction) "Ailam တောင်ကြောမှ Ailam lui (Len Nupa မှ စီးလာသော ချောင်း ဖြစ်သည့် Lua lui) အရင်းအထိ၊ Ailam lui မှ ဆင်းကာ Tuipi ချောင်းနှင်း ဆုံကာ မဏိပူရမြစ်သို့ ဆင်းသွားသည်။ (The ridge of Ailam mwell(Mual), to the source of Ailam Lui, (Lua Lui which is the water from Len Nupa) then down Ailam Lui to its confluence with the Tuipi Lui to its confluence with the Manipur River.)" ဟု တိတိကျကျ မျတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ Teeltui Zingsol, Vol 2, p. 5, 18.

၄. ဒုတိယကမ္ဘာ စစ်ကြီး အတွင်း ၁၉၄၄ ခုနှစ်တွင် Commissioner ပူ ထောင်းကျင့်ထန် (Pu Thawng Cin Thang) နှင့် Mr NW Kelly တို့ ဦးဆောင်ပြီး Sukte Independent Army ကို ဖွဲ့စည်း ၍ ဂျပန်စစ်သားတွေကို တိုက်ထုတ်နေစဉ် "ကပ်တဲလ် မြေ Len Nupa ဒေသတွင်" နေရာယူထား ကြောင်း Pu Tual Khaw Mang က Buannel မှ Len Nupa သို့ အမည်ပေးထား သော Teeltui Zingsol, Vol 2, p. v တွင် ဖော်ပြထား သည်။

၅. Commissioner Pu Tual Khaw Mang (BA.; BL. Advocate) က "Len Nupa ဆိုတဲ့ နာမည်ကျော် ဒေသ ဟာ ပူ ထွမ်းထောင်း က ပူ ကြွမ်ဘိ ထံမှ ဝယ်ယူထားသော နေရာ တွေထဲ အပါအဝင်ဖြစ်သည်" ဟု Teeltui Zingsol, Vol 2 တွင်ရှင်းပြထားသည်။

၆. ရှေ့နေ ပူ လျန်းဇကမ်း (Pu Lian Za Kam) က "ဂျပန်စစ် (ဒုတိယကမ္ဘာစစ်) တုံးက ဝန်ထောက် NW Kelly, ပူ ထောင်းကျင့်ထန် နှင့် လူ တစ်ချို့တို့သည် မတ်လ ၁၄၊ ၁၉၄၄ နေ့တွင် ကပ်တဲလ် နယ် Len Nupa မှ Saiek သို့ ပြောင်းကာ စစ် ဌါန (HQ) ထားသည်" ဟု SuangSuang Magazine စာမျက်နှာ ၁၅၂ တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားလေ၏။
၇. ပူထွမ်းထောင်း ၏ မြစ်(great-grandson)ဖြစ်သူ ကလေးမြို့ရှိ Leipi Baptist Church မှာ အသင်းအုပ် ဆရာအဖြစ် အမှုတော် ဆောင်ရွက်နေသော Rev Sian Za Mung ကလည်း Len Nupa သည် တီးတိန်မြို့နယ် ကပ်တဲလ် ကျေးရွာ ၏ နယ်နိမိတ် တွင်း တည်ရှိတာမှန်ကန်ကြောင်း Teeltui Zingsol Vol 2, p. iv တွင်အတိအလင်း ဖော်ပြထားပါသည်။

၈. အုပ်ချုပ်ရေး ဆိုင်ရာ ကိစ္စ တိုင်းမှာ လက်စွဲ အနေနှင့် အသုံးပြုသည့် တီးတိန်မြို့ အထွေထွေ အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ရုံး လက်အောက်ရှိ နယ်မြေစရင်း အရ Len Nupa သည် တီးတိန်မြို့နယ် ကပ်တဲလ် ကျေးရွာအုပ်စု ၏ နယ်ပယ်အတွင်းတွင် တည်ရှိကြောင်း တိတိကျကျ ဖော်ညွန်းထား ပါသည်။

Buannel ဟု ပြောကြသော Len Nupa ကို မြို့နယ် နယ်နိမိတ် ကို ကျော်လွန်ကာ ဖလမ်းတို့က ချင်းပြည်နယ်အစိုးရထံမှ အနိင်အထက် ပြခိုးယူရန် ကြိုးစားပြီး တောင်းလျှောက်ရန် စီစဉ်သည် ဟု သုံးသပ် ပါသည်။
ဒီ Len Nupa ကို အစိုးရ နှင့် အပစ်အခတ် ၇ပ်စဲရေး စာချူပ် ချူပ်ဆိုထားသော ချင်း အမျိးသား တပ်မတော် (CNF) က ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ပိုက်ဆံနှင့် ဝယ်ယူရန် ချင်းပြည်နယ် အစိုးရထံ စာပို့ ခဲ့ကြောင်း https://sianzun.blogspot.com/2014/09/lennupa-leh-cnf.html မှာ ဖတ်ရှူလေ့လာ နိုင်ပါသည်။

https://sianzun.blogspot.com/2018/07/len-nupa-is-being-attacked.html

Falam ထဲ ရွိ Buannel by Chinland Herald

Zawgyi Version:

ဖလမ္းၿမိဳ႕နယ္ ထဲတြင္ပါဝင္ေသာ Buannel ေဒသအား တိက်ေသာ အသိအမွတ္ ျပဳျခင္း ရယူႏိုင္ရန္ လူထုကေန အစိုးရ ထံ တင္ျပ ေလွ်ာက္ထား သြားမည္ ျဖစ္ေၾကာင္း ကို CH မွ သိရွိရပါ သည္။

၎ Buannel သည္ ဖလမ္း ႏွင့္ တီးတိန္ စပ္ၾကားတြင္ တည္ရွိၿပီး အဂၤလိပ္ေခတ္ အခ်ိန္တုန္းက နာမည္ သတ္မွတ္ျခင္းသာ ရွိ ၍ နယ္ေျမ နယ္နိမိတ္ ကို ေျမစရင္း ဌါန မွ တာဝန္ယူ ကြင္းဆင္း တိုင္းထြာျခင္းမ်ား ျပဳလုပ္ သြား ရန္ ေလ်ာက္ထားဖို႔ အစီအစဥ္ ရွိသည္။

ဇူလိုင္လ (၇)ရက္ေန႔တြင္ က်င္းပ သြားေသာ Falam Prospect Workshop အစည္းအေဝး တြင္ Tuicirh ေက်းရြာ ဥကၠဌ ျဖစ္သည့္ Pu Hram Kung က "ဘိုးေဘး ေခတ္ ကတည္းက နာမည္ သာ ရွိၿပီး ေျမစရင္း ရံုးကေန နယ္နိမိတ္ တိုင္ထြာျခင္း ျပဳလုပ္ သြားတာ ကို ေတာ့ မသိခဲ့ ဘူး"လို႔ ဆိုသြား ပါသည္။ ထို workshop တြင္ ခ်င္း ျပည္နယ္ သစ္ေတာ ဝန္ႀကီး တာဝန္ ယူေနသည့္ Pu Mang Hen Dal က "မၾကာခင္ မွာ ဖလမ္း ၿမိဳ႕နယ္ထဲ မွာ ရွိေသာ Buannel ႏွင့္ Zatual ေဒသ ေတြကို မိုးႀကိဳး ဝိုင္း(Reserved Forest) အျဖစ္ ျပဳလုပ္ သြား မယ္" ဟု ေျပာၾကား သြား ခဲ့ ပါသည္။

ထိုသိ့ု႔ မိုးႀကိဳး ဝိုင္း အျဖစ္ ျပဳလုပ္ ႏိုင္ ဖို႔ရန္ သစ္ေတာ ဌါန ကေန အနီး အနား ရွိ ေက်းရြာ မ်ား ကေန လူထုထံ သေဘာတူေၾကာင္း နာမည္ စရင္း ေကာက္ယူၿပီး လက္မွတ္ ေရးထိုး ေနတံုး ျဖစ္ၿပီး Zatual ေဒသ(အုပ္စု) က လူထု ေတြကေတာ့ လက္မွတ္ ထိုး ရန္ ညင္းဆန္ ေန ၾကေၾကာင္း သိရပါ သည္။ ခ်င္း ျပည္နယ္ သစ္ေတာ ဌါန ကေတာ့ Buannel ကေန ဧက ၁၂,၀၀၀ ႏွင့္ Zatual ကေန ဧက ၃၈,၀၀၀ တို့ကို မိုးႀကိဳးဝိုင္း အျဖစ္ ျပဳလုပ္ သြားရန္ အစီအစဥ္ ရိွ ပါသည္။

ဒီ ကိစၥႏွင့္ ပတ္သက္ၿပီး လူႀကီးတစ္ဦး က "Bualpi ျဖစ္ ေစ၊ Angteng ေဒသ မွာ ျဖစ္ေစ သစ္ေတာ ဌါန က မိုးႀကိဳး ဝိုင္း ေတြ ျပဳလုပ္ ၿပီး ေဒသခံ လူထု မဟုတ္ေသာ  ဗမာ ေတြက ေဒသခံ ျပည္သူ အစုအဖဲြ႔ ပိုင္ သစ္ေတာ(Community Forest) တည္ေဆာက္ ရန္ လာေရာက္ ေလွ်ာက္ထား ျခင္း ဟာ ကြၽန္ေတာ္ တို႔ရဲ႕ နယ္ေျမေတြ ဆံုးရႈံးရာ ေရာက္ တယ္" လို႔ ေျပာ သြား ပါသည္။

ဖလမ္း သစ္ေတာ ဦးစီးမႉး က "မိုးႀကိဳးဝိုင္း ျပဳလုပ္ သြား ၿပီ ဆိုရင္ ၿမိဳ႕ခံ လူထု က Community Forest တည္ေဆာက္ ရန္ ေလ်ွာက္ထား လို႔ ရတဲ့ အတြက္ သဘာဝ ပတ္ဝန္းက်င္ ထိန္းသိမ္း ေစာင့္ေရွာက္ ဖို႔ အတြက္ ေကာင္းတဲ့ အႀကံအစည္ တစ္ခု ပါ" လို႔ သံုးသပ္ သြား ပါသည္။ Buannel အနီး ၌ ရွိေသာ Khuaimual ေက်းရြာ ဥကၠဌ Pu Kam Khaw Tuan ကေတာ့ "ကြၽန္ေတာ္ တို႕ ကေတာ့ လက္မွတ္ လာ ေကာက္တာ ဟာ ေကာင္း သလား၊ ဆိုး သလား ေတာ့ မသိဘူး။ ဒီကို လာၿပီး လက္မွတ္ ထိုး ခိုင္း လို႔ လက္မွတ္ ေရးထိုး တာ ပါဘဲ" ဟု CH ကို ေျပာၾကား သြား ပါသည္။

သို႔ျဖစ္ ၍ Global Chin(Falam) Organization, ဖလမ္း ၿမိဳ႕မိ ၿမိဳ႕ဖ မ်ား ႏွင့္ ဖလမ္း ၿမိဳ႕ ထိန္းသိမ္း ေစာင့္ေရွာက္ ေရး အဖြဲ႕ တို႔ ပူးေပါင္းၿပီး ဖလမ္း နယ္နိမိတ္ ေကာ္မတီ(Falam Ramri Committee) ကို ဖဲြ႔စည္း ၍ လုပ္ငန္း အစီ အစဥ္ မ်ား ကို ေဆာင္ရြက္ သြားမွာ ျဖစ္ ပါ သည္။

July 10 ရက္ေန႔ က Chinland Herald က ေရးသြား တဲ့ Falam pengsung ih Buannel ram cu tahfel a si ding ကို Len Nupa page မွ အဆီေလ်ာ္ဆံုး ျမန္မာ လို ျပန္ဆို ထား ပါ သည္။

Unicode Version:

ဖလမ်းမြို့နယ် ထဲတွင်ပါဝင်သော Buannel ဒေသအား တိကျသော အသိအမှတ် ပြုခြင်း ရယူနိုင်ရန် လူထုကနေ အစိုးရ ထံ တင်ပြ လျှောက်ထား သွားမည် ဖြစ်ကြောင်း ကို CH မှ သိရှိရပါ သည်။

၎င်း Buannel သည် ဖလမ်း နှင့် တီးတိန် စပ်ကြားတွင် တည်ရှိပြီး အင်္ဂလိပ်ခေတ် အချိန်တုန်းက နာမည် သတ်မှတ်ခြင်းသာ ရှိ ၍ နယ်မြေ နယ်နိမိတ် ကို မြေစရင်း ဌါန မှ တာဝန်ယူ ကွင်းဆင်း တိုင်းထွာခြင်းများ ပြုလုပ် သွား ရန် လျောက်ထားဖို့ အစီအစဉ် ရှိသည်။

ဇူလိုင်လ (၇)ရက်နေ့တွင် ကျင်းပ သွားသော Falam Prospect Workshop အစည်းအဝေး တွင် Tuicirh ကျေးရွာ ဥက္ကဌ ဖြစ်သည့် Pu Hram Kung က "ဘိုးဘေး ခေတ် ကတည်းက နာမည် သာ ရှိပြီး မြေစရင်း ရုံးကနေ နယ်နိမိတ် တိုင်ထွာခြင်း ပြုလုပ် သွားတာ ကို တော့ မသိခဲ့ ဘူး"လို့ ဆိုသွား ပါသည်။ ထို workshop တွင် ချင်း ပြည်နယ် သစ်တော ဝန်ကြီး တာဝန် ယူနေသည့် Pu Mang Hen Dal က "မကြာခင် မှာ ဖလမ်း မြို့နယ်ထဲ မှာ ရှိသော Buannel နှင့် Zatual ဒေသ တွေကို မိုးကြိုး ဝိုင်း(Reserved Forest) အဖြစ် ပြုလုပ် သွား မယ်" ဟု ပြောကြား သွား ခဲ့ ပါသည်။

ထိုသိ့ု့ မိုးကြိုး ဝိုင်း အဖြစ် ပြုလုပ် နိုင် ဖို့ရန် သစ်တော ဌါန ကနေ အနီး အနား ရှိ ကျေးရွာ များ ကနေ လူထုထံ သဘောတူကြောင်း နာမည် စရင်း ကောက်ယူပြီး လက်မှတ် ရေးထိုး နေတုံး ဖြစ်ပြီး Zatual ဒေသ(အုပ်စု) က လူထု တွေကတော့ လက်မှတ် ထိုး ရန် ညင်းဆန် နေ ကြကြောင်း သိရပါ သည်။ ချင်း ပြည်နယ် သစ်တော ဌါန ကတော့ Buannel ကနေ ဧက ၁၂,၀၀၀ နှင့် Zatual ကနေ ဧက ၃၈,၀၀၀ တို့ကို မိုးကြိုးဝိုင်း အဖြစ် ပြုလုပ် သွားရန် အစီအစဉ် ရှိ ပါသည်။

ဒီ ကိစ္စနှင့် ပတ်သက်ပြီး လူကြီးတစ်ဦး က "Bualpi ဖြစ် စေ၊ Angteng ဒေသ မှာ ဖြစ်စေ သစ်တော ဌါန က မိုးကြိုး ဝိုင်း တွေ ပြုလုပ် ပြီး ဒေသခံ လူထု မဟုတ်သော  ဗမာ တွေက ဒေသခံ ပြည်သူ အစုအဖွဲ့ ပိုင် သစ်တော(Community Forest) တည်ဆောက် ရန် လာရောက် လျှောက်ထား ခြင်း ဟာ ကျွန်တော် တို့ရဲ့ နယ်မြေတွေ ဆုံးရှုံးရာ ရောက် တယ်" လို့ ပြော သွား ပါသည်။

ဖလမ်း သစ်တော ဦးစီးမှူး က "မိုးကြိုးဝိုင်း ပြုလုပ် သွား ပြီ ဆိုရင် မြို့ခံ လူထု က Community Forest တည်ဆောက် ရန် လျှောက်ထား လို့ ရတဲ့ အတွက် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက် ဖို့ အတွက် ကောင်းတဲ့ အကြံအစည် တစ်ခု ပါ" လို့ သုံးသပ် သွား ပါသည်။ Buannel အနီး ၌ ရှိသော Khuaimual ကျေးရွာ ဥက္ကဌ Pu Kam Khaw Tuan ကတော့ "ကျွန်တော် တို့ ကတော့ လက်မှတ် လာ ကောက်တာ ဟာ ကောင်း သလား၊ ဆိုး သလား တော့ မသိဘူး။ ဒီကို လာပြီး လက်မှတ် ထိုး ခိုင်း လို့ လက်မှတ် ရေးထိုး တာ ပါဘဲ" ဟု CH ကို ပြောကြား သွား ပါသည်။

သို့ဖြစ် ၍ Global Chin(Falam) Organization, ဖလမ်း မြို့မိ မြို့ဖ များ နှင့် ဖလမ်း မြို့ ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက် ရေး အဖွဲ့ တို့ ပူးပေါင်းပြီး ဖလမ်း နယ်နိမိတ် ကော်မတီ(Falam Ramri Committee) ကို ဖွဲ့စည်း ၍ လုပ်ငန်း အစီ အစဉ် များ ကို ဆောင်ရွက် သွားမှာ ဖြစ် ပါ သည်။

July 10 ရက်နေ့ က Chinland Herald က ရေးသွား တဲ့ Falam peng sung ih Buannel ram cu tahfel a si ding ကို Len Nupa page မှ အဆီလျော်ဆုံး မြန်မာ လို ပြန်ဆို ထား ပါ သည်။

ZOMI & POLITICS

J. Thanglianpau, Editor of Zolawkta

ZOMI & POLITICS
************************

Minam khat in ka gam ka lei a cih ding gam khat neih ding pen baih het lo hi. A neisate in zong a gam a lei uh it in, gal leh sa lakah a khahsuah lohna dingin ahih theih zahun keem tek uh hi. Tua mah bangin I pu I pate in zong I gam I lei hu a, a khang a khanga gal leh sa a dona uh gen ding tampi om hi. Zogam la dinga British galkapte hong kuan lai taka I pu I pate in a hih zawh zahun Mikang galkapte nangin, a do mah bangun, Mikang ten Zogam hong lak khit ciangin zong Zogam pan Mikang galkapte nohkhiat kik sawmin hih theihnana pan do tawntung uh hi. Tua hanga Mikangte khut thuak minthang masa pen Pu Thuam Thawng leh a tapa Tg. Pau Dal, Pu Kai Tuah leh Pu Khai Kamte hi a, 1898 kuma Mikangte phualpi Thuamvum (Kennedy peak/ Fort White) a simna uh pan Mikang galkapte in man in, Pu Thuam Thawng leh tapa Pau Dal pen Kendat thongah puak uh a, hih thongah a pata-un si uh hi. Pu Kai Tuah leh Pu Khai Kam pen khantawn gotna kipia a, Pu Kai Tuah pen Myingyan thongah, Pu Khai Kam pen Andaman tuikulh (Island) pekah puak uh hi.

A (2) Veina Zosuan Tuailai Khawmpi pan Tangkhatui

A (2) Veina Zosuan Tuailai Khawmpi pan Tangkhatui

Ani April 23-26, Tedim Khuahun: Guah zuzu in vot
Thukham : Eimi zang theilo, malkhat Ks 5000, Zomi zang ding
Gangawhte: Vok nih leh Sial khat
Tanute: Tedim Siamsin
Thubulhphuh : “A Bucing Khantohna Ah” “ Unity and Holistic Development”
Thusungte: 1. Pa Hang Khan Lian' thulu: Zomi, Zogam Zolei
2. Dr. Lian Muan Kim' thulu: Zomi le Makaihzia
3. Rev. Dr, JM Ngul Khan Pau' thulu: A Citak Khangno Khangto
4. ZYA. Sya Pau No' thulu: Gambup Zomi Khangno Kipawlna
5. Sm Vung Deih Cing' thulu: Pumpi Cidamna(Kal)
6. Pa Thang Za Sing' thulu: Cihtakna tawh Sumzonna
7. Dr. Hau Za Cin' thulu: Zomi, Zani, Tuni, Mailam
8. Pa Khup Khawm Mung' thulu: A Bucing Khantohna
9. Dr. Chin Khan Lun' thulu: A Citak Siamsin Lawhcing Hi
10. Rev. Go Za Nang' thulu: Zeisu Nei Khangno Khangto Hi.
11. Zomi Siamsin Kipawlna Tedim+Kalaymyo (mithum)

Tedimpau tawh Zolai Kibawlcilna

1910 kumin Hakha khua panin Cope topa, Tedim khua ah hong kituahto hi. Cope topa hong tun ciangin Sia Thuam Hang leh Sia Pau Suante, Christian na hikhinta a hihmanin Cope topa in "Sihzang pau" na thei masa pen hi. 1919 kum kipatlamin "Tedim Thukizakna" ci-in lai hawmkhiat ding a ngaihsun hi. Kamhau gam sungah (tu lai Tedim, Tonzang leh Cikha township teng-Sihzangkual hihel lo) kampau nam tuamtuam om hi cih thei a hihmanin Kamhau gambup huam dinga a hawmkhiat nop Tedim Thukizakna pen bang pau zang ding cih khensat theilo hi. Tua ciangin Tedim Vuandok Zum khang-a paang kungpi nuai-ah Kamhau gamsunga siahkai cingteng Hausa lian teng khempeuh khawmin kikupna a bawl hi.Tua lakah Pa Ngul Lang zong va ki hel kha-a,a ma ciaptehna a nuai a bang ahi hi.

Pu T. Gou Gin Thu tawm

UPA T. GOUGIN M.A. (1925 – 2012)

 Brief Life Sketch Late Tungnung Lundou begat Late Tungnung Paugou. Late Tungnung Paugou and Late Pi Chingkhup begat eight children. 1. (L) Pu T. Kaisuah 2. (L) Pu T.Thangkhotual (father of Late T. Gougin) 3. (L) Pu Ex. Jem. T. Douzakham 4. (L) Pi Phadon 5. (L) Pi Nemdin 6. (L) Pi Manghoi 7. (L) Pi Kimzamang 8. (L) Pi Goihzaching (L) Pu T. Thangkhotual and (L) Pi Nemzavung got married in the year 1923 and blessed with 9 (nine) children, 4 male and 5 female. Among them, (L) Pu T. Gougin MA was the eldest who was born in 1925 at Sumtuh village under Churachandpur district of Manipur where Pu T. Gouzadou Ex-Minister is the youngest among them. HIS LIFE TIMELINE 1934 L.P School 1938-39 – Thanlon L.P School – Class II 1940 – Chinga Hill L.P. School, Imphal – III 1942 – Tamenglon UP School – Class IV 1943 -1948 : Indian Army as Boy and completed the 3 Army Education in first class 1948-49 : The first two books written and published by him while in the Army (i) An Indian Army Primer leh (ii) English Hindustan Paite Primer. He earned accolades of the Indian Army C-in-C, Gen. K.M. Cariappa for his books. 1950 – Married to Miss Douzaching but had to go their own way. 1952 – Operation at Jammu Military Hospital 1953 – Married to Miss Nouzanem d/o (L) Nanggin Tungdim of Misau village 1954 – Passed the Indian Army Special Class (equivalent to Matric). 1954 – He left Army for not getting Commission (Army) 1955 – Major Sundaran, Chief Commissioner of Manipur appointed him as a clerk in Tribal Welfare Department 1956 – Completed Intermediate of Arts (IA) at Imphal Night College 1956 – Eldest son Tungnung Nungkhochinpau was born (January 26) 1956 – Zou Tribe Recognised with his sole initiative 1957 – His father, T. Thangkhotual died (September 30) 1958 – Study BA at St. Edmunds College, Shillong 1960 – Completed BA (Hons) in Economics at high 2nd class 1959 – The First Zou Mass Agitation under his leadership (United Manipur Zomi Organisation (UMZO) conference was held at Tuaitengphai village, Pu J.M. Raina, Chief Commissioner was invited to be the Chief Guest but he did not turn up, (L) Pu S.K. Samte with (L) Pu T. Gougin led the Zou people and agitated in front of the SDO Churachandpur – Pu D.R. Baruah IFAS. The SDO tender his apology on behalf of the Chief Commissioner). 1959 – Established Private High School at Tuaitengphai village 1960 – Started Tribal League with (L) Tunkhopum Baite 1961 – UMZO Conference at Singtom village, at that conference “M” was omited and UMZO was rechristened as United Zomi Organisation (UZO), He was elected to be the President of UZO. Therefore, he become the first president of UZO. 1962 – Contested Outer Manipur Parliamentary Constituency MP but could not succeed 1962 – Lecturer at Churachandpur Govt. Higher Secondary School 1964 – Studied MA @ Guwahati University as post graduate deputation and written and published another two books (i) Nehru Journey on Earth (ii) Two Noun Can Save India 1965-66 – Abolished Cop Labour (Army Pot Pua) among the tribal in Manipur. 1966 – Completed MA1970 – Completed LL.B. Intermediate under Guwahati University 1971 – Contested MP with Congress (O) ticket 1972 – Started G&C printing press as well as THUTHANG NEWS (first Daily Newspaper in Churachandpur) 1972 – Founded Zomi National Congress at Daijang Village (January 28) [Pu T. Gougin pen President & Pu S.K Samte Gen. Secretary] 1973 – Contested MDC at Tuining Constituency but not succeeded 1974 – Contested MLA at Singngat A/C with Hills Union ticket and successful. 1975 – With his tooth and nail opposition, the proposed Hill House Tax of Rs.15/- was reduced to Rs.6/- on March 12, 1975 and he was called “Champion of the Hill” (this Hill House Tax was implemented till 2006) 1975 – Deputy Minister 1975 – Drafted Co-Operative Society Act during his term of Cooperation portfolio 1975 – With his tooth and nail opposition, the proposed Hill House Tax of Rs.15/- was reduced to Rs.6/- on March 12, 1975 and he was called “Champion of the Hill” (this Hill House Tax was implemented till 2006) 1975 – Chairman of Public Account Committee (PAC) till April 1976 1976 – With his tooth and nail opposition, Meitei dialect was not declared the official language 1976 – A member of State Level 20 Point Economic Implementation Committee 1976 – Chairman of Public Account Committee (PAC) 1974 – 1979 : ZNC Units all over Manipur Hill Areas 1983 – ZNC re-organization | July 09: ZNC Special Assembly, Zogal Memorial Hall, Zoveng 1985 – (November 21) Constructed 40kms long “Indira Road” from Pangen to Thanlon with ZNC volunteers 1985 – ZNC Special Congress @ Kangkap (January 24, 25) 1985 – ZNC Leaders at Delhi submitting memorundam (May) 1985 – ZNC Parbung Block was innaugurated 1986 – ZNC leaders at Delhi (April 10) submitted memorundum to Prime Minister 1986 – ZNC Henglep Block was inaugurated (July 23-24) 1986 – Zomi Graduate Association was formed (September) 1986 – ZNC Assembly at Synod Hall (August 21-22) 1987 – (January 08-20 ~12 days) ZRV “Long March” from Luangleh Vaisua (Sipikawn) to Lamka 1987 – Independence Day boycott (August 15) 1987 – Lamka, Sugnu & Kangpokpi bandh, 60 members of Zomi Revolutionary Volunteer (ZRV) were arrested (September 29)1987 – Arrested ZRVs were out on bail, a grand welcome at Tuibuang Forest Gate (October 02) 1987 – ZNC participated at Assam Tribal and Student Leaders’ meeting at Diphu (November 12) 1987 – Procession at Lamka, Memorundam was submitted to DC/Churachandpur (December 18) demanding UT 1988 – ZNC & PC leader Pu T. Gougin and Brig. T. Sailo singed an agreement to form Zomi Re-Unification Organisation (ZORO) (May 05) 1989 – First Zomi World Convention at Champhai morethan 20,000 deligates (May 19-21) 1989 – 600 ZRV from manipur reached Champhai on May 17 1989 – Pu T. Sailo, Pu T. Gougin and Pu L.Sanngam were carried on uncovered jeep where thousands of people followed them (May 23) 1989 – Pu Gougin was warmly received by countless Zomi heads at Zemabawk on May 29 CERTIFICATE OF HONOURS/APPRECIATION 1. The Hmar Christian Diamond Jubilee Committee proudly presents the Distinguished Christian Citizen Award to T. Gougin Dt. 7-12-85 signed by Dr. Rochunga Pudaite Honourary President and Ruolneikhum Honourary Chairman. 2. Oja Indramani Memorial Trust herewith conferred a Certificate of Journalism to T. Gougin MA, Ex-Minister, Churachandpur, Zoveng with Rs.1000/- plus Certificate. 3. Certificate of Honours as “The Father of Zou People” (Zou Nam Pa) by T. Hangkhanpau, Ex-Minister and President of United Zomi Organisation and T. Nehkhojang General Secretary, United Zomi Organisation. 4. Tungnung Phungpi Council, Manipur India conferred Certificate of Honour to T. Gougin for being the first in BA Honours, MA in Economics and first Minister signed by Tungnung Phungpi, Chairman and Secretary. 5. The Zomi Sangnaupang Pawlpi, General Headquarters Awarded Certificate of Honours to T. Gougin being the First ever Master Degree Holder among the Zou Community signed by H. Kapneithang, General President and Th. Soiminthang, General Secretary. 6. Last, but not the least T. Gougin is the first Tribal Gentleman who snapped a photo with the First India Commander-in-Chief, General K.M.Cariappa. T. Gougin life sketch published in three volumes mentioned below. 1. Biography International 1993, at page 746 2. Reference Asia at page 187-190 3. Reference Asia 7 volumes at page 451-152 Books written and published Pu T. Gougin 1. ABC of Zomi Economics (Zou) 2. The Martyrs (Marterte tangthu (Zou) 3. They Sacrifice for mankind (Zou) 4. Discovery of Zomi Resurgency (English) 5. Ka Phylosophy ( Ka Lunggel (Zou) 6. Zogam Novel Minthang (Zou) 7. Tales from Shakespeare (Zou) 8. Hindi Pauzilna (Zou) 9. What life has taught me (English) 10. Two Nouns can Save India (English) 11. Zomi National Congress (English) 12. English Grammer (Zou) 13. Zoram tan Duhthlanna (Lushai) 14. Re-Unification of Congress (English) 15. Gems of Late President Kenedy (English) 16. Discovery of Zoland (English) 17. Revamp of Political System a Must (English) 18. Zogam Itna Late (Zou) 19. Zogam Pumpi Paidingdan (Zou) 20. My Role As Parliamentarian (English) 21. Zou Custom Book (Zou) 22. Dr. APJ Abdul Kalam (English) 23. Must Manipur March Ahead (English) 24. An India Army Primer (English) 25. Life Sketch of T. Gougin (English) 26. Too Much For Tears But Plunge (English) 27. English Hindustani Paite Primer ( Bilanguage) 28. One Hundred Famous People in the World (English) 29. Nehru’s Journey on Earth (English) 30. War Against Poverty (English) The blessed sons and daughters of (L) Pu T. Gougin 1. Nungkhochinpau Tungnung, Chief of Tuibul Village. Tungnung mintap. 2. Tualminthang, Name after Pu (L) T.Thangkhotual 3. Khamkhanlal, Name after (L) Jemadar Douzakham 4. Doulianmang, Name after Pu T.Gouzadou. He is now settled at New Delhi at his own house. 5. (L) Paukhantang, Name after (L) Tongzapau Manlun, Chief of Behiang 6. Mrs. Vungneikim, Name after Mother (L) Nemzavung. Wife of Pu John Jamkhomang (Retd. DIC Manager). 7. Mrs. Nemzamang, Name after Pi Domnem. Wife of (L) Mamang 8. Mrs. Kailianching, Name after (L) Onkhokai. Wife of David Hangzou, Bank Manager. 9. Ngaihoihniang, Name after Mrs. Chingkhongai. She is now settled at New Delhi at her own house. Foreign Visit THAILAND : 1986 ISRAEL : 1995 (L) T. GOUGIN’S WILL I too want to leave my will even if I failed to fulfil my dream of Zoland during my life time where all Zomis can live together as one big family with one aspiration, one hope that is; JUSTICE for Social, Economics, Political, Religion and LIBERTY of Thought, Expression, Faith and Equality of Status and of Opportunity and to promote among all Zomis Fraternity. For these, we should Fight together, Work together and Die together. This is MY WILL. My second Will is Nobody should shed tears over my mortal body but try to know my Will above. My third Will is over my grave this should be written : “ Here lies a MAN who work for the Unification of all ZOMI’s and for their Salvation, Political, Economic and Religion. For this, GOD ordained him to suffer”.

Former CLA commander's body exhumed

Former CLA commander's body exhumed
Source: The Sangai Express / S Singlianmang Guite

Lamka, June 22 2014: Former cadres of Chin Liberation Army or the Chin Army, one of the oldest insurgent groups in the North East region, exhumed the mortal remains of their commander Tunkhopum Baite, almost fifty years after he was reportedly killed by the Mizo National Front (MNF) .

Tunkhopum, commonly addressed by his followers as General Tunkhopum Baite led the insurgent group that received guerilla warfare training in East Pakistan under the patronage of the then Pakistani Government.

He was however killed by the MNF, another insurgent group led by Laldenga, whose cadres he took along when his army's second batch went for training in East Pakistan.

There are numerous accounts on how he was executed though the place where his body was laid to rest remained mystery until a few days back.

After 40 years, the commander's personal assistant (PA) Paukhohau Khuptong led a group of his former comrades with a mission to trace the place, where Tunkhopum was buried.

In a memoir published last year, Paukhohau Khuptong said that his commander took MNF leader R Halleluijah to Pakistan for the first time in his place on January 18, 1966 after agreeing to remain united and respect each other's cause at a crucial meeting held in Aizawl with MNF chief Laldenga and his full cabinet three days before their departure.

"We began our search in the first week of June and finally located it inside a jungle on the banks of Tuichang river, about 3 kms from Muizawl, the nearest village in Champhai district of Mizoram on June 17", said ST Jamkhanthang who served as a section commander in Tunkhopum Baite's Chin Army but embraced priesthood afterwards.

He said that for some reasons they withheld their commander's identity to the person who disclosed the place, where Tunkhopum Baite was laid to rest.

Last night, the former CLA cadres acquired the mortal remains of their commander and entered Sinzawl village.

"The villagers greeted us in massive numbers with a fitting tribute.

We will reach our hometown Lamka soon and hopefully with the remains of our commander", said Jamkhanthang.

He said that about 20 former cadres of the Chin Army are still alive in different parts of the State.

"I am requesting all of them to be there in Lamka to receive and honour our commander", he added.

It is yet to be decided where and how the mortal remain would be preserved, Jamkhanthang expressed hope that the arrival of commander's mortal remains would surely be an emotional affair not just for the former cadres but for the local community as well.

* This news is as published by respected news daily at Imphal, whose name is duly marked as 'Source'. E-Pao.net is not responsible for it's sanctity & originality.

The biography briefly jotted by K. Vungzamawi

PHAMSA PU TUNKHOPUM BAITE SULNUNG & ZOMI Political Movement

PHAMSA PU TUNKHOPUM BAITE SULNUNG & ZOMI Political Movement
K Vungzamawi.

Thumapi: I tangthu uh sutding ahihchiang in ikim ikiang uate a patlouh theihlouh ahihman in Kidoupi 2na ahong beikuan khawnga kipat in entou masa le hang. 1946 kum khawng in kidoupi 2na hong daita ahihman in Manipur aom Nagate ahong patau masa pen ua, A.Z Phizo makaih in Nagate tenna tengteng Manipur hin Naga Hills atengte hitaleh vaihawmna khat a gawma, mahni kivaipuakna gamkhat bawlkhiak ding chih tupna toh Naga National Council (NNC) kichi ahon phutkhiata uhi. Hiai NNC ten atup leh angimte uh muntamtak a ahon tangkou pih chiang un Ukhrul a 1919 kuma ana kiphutkhia Tangkhul Naga Long kichite, banah Kabui Naga Association in akhaikhawm Zeliangrong-Zemis, Liangmeis leh Rongmei kichi ten leng hiai pawlpi Naga National Council hong lunglut pih in kithuahpihna pe souhsouh mai uhi. Ahihleh bangziaka huchibang pawlpi hong piangkhia hiam? ichih aleh thuchiam omsa mah banga British ten India zalenna piaka agam taihsan chih ana hi a, ataihsat nung chiang ua Manipur singtangmite kivaihawmna tuama om ding chih ana tup ziak ua hiai pawlpi hong kipan uh ahi zaw hi. I theihchiatsa mah bang un Manipur pen British thahatna ziaka state alaklut ahihziak in Meiteite/phaizang mite tamzaw mahle uh akisaktheihpih luat ding uh omtuanlou hi. A.Z Phizou in campaign hon bawlzom zel in khatvei leng Aizawl lam aom, Lushai Hills aheutute kiang ah chialna bawl ding in 1947 kum in va hoh ngei chi uhi. Khulmi Nation Union (Khul Union):Huchibanga Naga ten PAWLPI ahon bawltak ua kipat inchuh Non-Naga te ading in leng lung-ap huai mahmah ahingei dinga, 1946 kum in Heutupa Zavum makaihna in Imphal a Old Lambulane ah kikhopna thupitak ana sam uhi. Tua hun ah nam tuamtuam Non-Nagate Kuki, Thahdou, Paite, Hmar, Gangte, Gangte, Vaiphei, Mayon, Lamkang, Maring, Anal, Chiru, etc.. chihte telvek sipsip uh a, tua kikhopna ah Paite ai-oh in Pu T.Thangkhai ana tela, Kom lam akipat in Pu Teba Kilong te ana tel uhi. Himahleh hiai kikhopna ah buaina piang pah ngala, Kuki ten communication leh official language dinga Kuki pau zat ding achih tinten ziak un huai meeting atel Kuki pau zanglou siah in pomtheilou in pawt khiaksan ngal uhi. Huchi vengvung a ahong om nung un October 24, 1946 in Zavum Misao, President leh T.Kipgen, Secretary hihna toh Kuki National Assembly (KNA) ahon phutkhia uhi. Amau ahon tup leuleu uh ahihleh Kuki State bawlkhiak ding chih ahong hinawn hi. Huchibang vengvung ahong hihtak chiang in ei ate leng om maimai theinawn ta lou, hiai KNA pawl kibawlna alah telkhalou teng, viz Hmar, Paite, Thadou(khenkhat), Vaiphei, Kom, Maring, Chiru, Anal (Pakan), Lushai, Mate, Lhungdim, Lenthlang, Changsan, Sukte, Biete leh Shaikhum ten Khulmi National Union (Atom in Khul Union) kichi 1946 in ahon phutkhe nawn uhi.