Buannel atangin Lennupa ah

Buannel hi Kaptel hmar lam melthum vel a hla ah a awm. Kaptel chu chin state, tedim sub division chhunga awm a ni. Kaptel atngin a panna tur kawng hnatlangin an lo sial thin. Tunah pawh Motor Cycle kal theihna turin Kaptel VCP pu Do Za Thawng hovin an sial mek a ni. Buannel hi acre 10 vel a zau ni in tuifinriat zawl atangin 7,256 feet a sang a ni. Tlang pahnih infin in a siam hmun nuam deuh mai a ni. Tlang chip anih angin thli a thaw heuh heuh renga, pangpar chi hrang hrang an par vul chuk reng bawk. Ramngaw chhah tak in a hual chhuak vek bawk. A laiah luite kawi kual nalh deuh a luang bawk a ni.

Pu Thuam Thawng chuan Kaptel khua hi kum 1867 ah a sat a. Khua leh khua indo hunlai anih avang chuan ral ven awlsam nan Suangzang leh Tuitawh khua a din belh a. Ral awm leh awm loh kum khatah vawi thum tal enthla turin pu Kai Tuah chu mawhphurhna a pe a. Nikhat ral enthla tur in a va kal a hmun nuam deuh mai hi a hmu a. Chulai hmun a khaw din dan tur a ngaih tuah ta a. A va kal leh a khua a thim ta tihah naupang zai leh khuang ri te a hriat avangin khua chu a din duh ta lo a ni.Chu hmun nuam tak mai chu a lei a dip tha em em a. Chuvang chuan pu Kai Tuah chuan chulai hmun chu Buannel(lei dip tha) ti in hming a phuah ta a ni.

Ni khat chu pu Kai Tuah an a ral enthlakna ah mihring hniak a hmu a. A han chhui zel a. Mipa pakhat luikam ah va hmu in a man ta a.” Ka ram leh khua Kaptel run tumin i rawn enthla vel a ni maw? Ka man ang che” a ti a. Chupa chuan, “Bocung mi ka ni a, helai hi Lennupa kan ti. Ramsa pianna hmun a ni in kan hria a. Ramsate chunga thunei lalnu Chawngtinleri hnena ramsa dil tura lo kal ka ni. Khawngaih takin min man lo hram ang che” a ti a. Pu Kai Tuah chuan “Kan in man leh kan inthah hian hlawkna a nei lo. Chuvangin thianah i insiam zawk ang hmiang” a ti a. An inthianna ti nghet tur chuan chu an intawhna hmun hming thlak an remti ta a. Buannel ni thin kha Lennupa tiin an thlak ta a ni. A awmzia chu ‘Mual Nupa’ tihna a ni. Mual pahnih a awm a pakhat a nu ni-in a pakhat zawk chu a pa a ni.

Tlangbawk te reuh tete a awm deuh fur a. Chungah chuan purun var lian deuh mai mihring chin ni si lo a awm thluah mai a ni. Hmanlai chuan fu pawh a to ve thin a, tunah erawh chuan a rem zo ta. Thing chi khat Nahlun an tih mai pawh a to a, mahse hei chu mibo ho chauh in an hmu thei thung. A chhehvel ah chuan sava chi hrang hrang an tam hle bawk. Chhun reh lai in ramsa t etui in tur in an va kal thin. Zan lam ah phei chuan Sai te pawh an va kal thin a ni awm e. Lungphek lian deuh mai pakhat a awm a. Chu chu suang innka(lung dawhka) an ti. Feet 10 a sei leh feet 15 a hlai a ni. Buannel atang chuan khaw tam tak a lang thei a ni.

Buannel hian chanchin a ngahin sawi dan chi hrang pawh a tam hle. Kan pi leh pute chuan ramhuai te khua ni tur ah an ngai. Kan unau Hualngo ho chuan ramsate pianna leh a neitute awmna ah an ngai hial a ni. Ramsa Lalnu Chawngtinleri hnenah ramsa an va dil thin a ni awm e. A sawi uar deuh phei chuan a nawm em avangin a tlawhtuten haw an chak ngai lo an ti. Hman lai chuan a lui hnar lamah mihring luak thawm a awm thin avangin “Lua zang”(luak zawl) an lo ti hmasa a ni. A hmun ah chuan Lua zang emaw Lennupa emaw an ti ngam ngai lo. Hausapi(Lal) anih loh pawh in i pute khua(kan pute khua) an ti mai thin. Nichina kan sawi lung phek pawh kha Hausapi Innka(Lal dawhka) an ti mai thin. Khatia an tih loh chuan bo mai a awl thin.

Mithi an awm in helai hmun an thlarau hian a paltlang thin a ni awm e. Hmanlai chuan kut an neih in mithi thlaraute pawh in an rawn chhim ve thin a. Zing khawvar hma in Buannel lam ah an haw leh thin. Helai hmunah hian “lungmuan lui” (thlamuanna lui)a awm a. Chu lui a tui luang chu ‘zuan loh tui’ an ti. A awmzia chu lunglen tawh lohna tur tui tihna a ni. Mi an thih in buannel an paltlang a khatah tui an lo in tir a, in lam an ngaihna zawng zawng a bo ta thin a ni.

Vawi khat chu Kaptel khua pu Phawng Gin lo a riak chuan zan ah “Ka fu ei avangin ka ha a sen vek” tia naupang zairi a hria. Ramvakho an bo zeuh zeuh bawk. Zan ah khuang tum ri hriat tur a awm deuh reng a ni awm e. Vawikhat chu sapel ramvak ho in mi tawng ri an hria a. An han zawng vel a an hmu thei si lo. Bakah tawng pawh an hre zui thei ta lova. A tawpah an beng lei nen insi in an han d ah chhin a. Chuveleh tawng ri chu an hre leh thei ta. Chu chu’Lei pau(lei tawng) an ti. Vawi khat pawh lui kawi deuh a luang kha an tia chhia a. A hnu lawkah a ngai bawk in a lo awm leh thin. Kum 1962 khan Thuklai khua atangin Sir Mang Thawng leh sikul naupang engemaw zat Buannel ah an va kal a. Varung chi khat thau deuh mai an kap a, mahse an man lo. Zanah a mumangah chuan hmeichhe naupang pakhat in” Kan ar min kah sak ringawt a, ka pa a thinrim the mai ania aw. Man ula chuan ka pa hian a dim lo viau ang che u. Kap tawh reng reng suh u” a va ti a ni.

Buannel chanchin kan han chhui chian chuan pu Kai Tuah rilru thatzia kan hmu thei a ni. An hun lai kha indo leh lu inlaksak hun kha ania. A mi man pawh that in a lu hawn daih se chu a hming than phah viau ang. Amaherawhchu ani ngaihah chuan in man leh inthah hian hlawkna engmah a nei lo a ni. Khatiang a ngaihtuahna tha leh puitling hi a hun lai chuan tuman an nei pha lo a ni. Chuvangin pu Kai Tuah hi Zohnahthlak zinga Human Rights ngaihtuah chhuak hmasa leh hmang hmasa ber a tih theih hial awm e.

Ziaktu: Thangpi

Src: http://www.misual.com/2013/03/02/buannel-atangin-lennupa-ah/
NB: link a thih tawh avangin mi hriatthiam kan ngen e

Len Nupa is Being Attacked!

Len Nupa ကို ခိုးယူရန္ႀကံစည္ျခင္း
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&

 ကမာၻ့ ေနရာ အႏွံ့အၿပား၌ ေတြ႔ရေသာ လူထုႏွင့္ ဆိုင္ေသာ သစ္ေတာ (Community Forest)လို႔ ေျပာဆို ေခၚေဝၚၾကေသာ ေတာအုပ္ ေတာနက္၊ သစ္ပင္ ထူထပ္ေသာ အရပ္ ႏွင့္ ရႈခင္းလွပၿပီး ရာသီဥတုကို ထိန္းခ်ဳပ္ ေပးေသာ ေနရာ အခိ်ိဳ႕ ကို ထိန္းသိမ္း ေစာင့္ေရွာက္ ရန္ အေရးႀကီးေၾကာင္း ကိုနားလည္ သေဘာေပါက္ ပါသည္။

Falam Prospect Workshop လို႔ အမည္ တပ္ေခၚ ထား တဲ့ အစည္းအေဝး ကို ဇူလိုင္လ ၇ ရက္ေန႔က ျပဳလုပ္ က်င္းပခဲ့ရာ ဖလမ္းလူထု က "ဖလမ္း ၿမိဳ႕နယ္အတြင္း ၌ တည္ရွိေနေသာ Buannel ကို ထိန္းခ်ဳပ္ထားတဲ့ သစ္ေတာ (reserved forest) လုပ္ဖို႔ ရန္ အစိုးရ ထံ ေတာင္းေလ်ွာက္ သြားရန္ အစီအစဥ္ ရွိေၾကၾကာင္း" ဇူလိုင္လ ၁၀ရက္ေန႔တြင္ the Chinland Herald ဝဘ္ဆိုဒ္ စာမ်က္ႏွာ တြင္ ေဖာ္ျပထား ပါသည္။ သူတို႔ စာမ်က္ႏွာ ထဲမွာ ခ်င္းျပည္နယ္ သစ္ေတာ ဝန္ႀကီး ဦးမန္ဟင္းဒါလ္း က "မၾကာခင္မွာပဲ ဖလမ္းမို႔နယ္ထဲ၌ ရွိေသာ Buannel ႏွင့္ Zatual ေဒသ ကိုလည္း Reserved Forests အျဖစ္ ျပဳလုပ္သြား မည္လို႔ ေျပာၾကားေၾကာင့္" http://www.chinlandherald.com/2018/07/10/falam-peng-sungih-buannel-ram-cu-tahfel-a-si-ding/ ၌ ေရးသားထား ပါသည္။

Buannel လို႔ ဖလမ္း ႏွင့္ တျခား ဘာသာစကားသံုးေသာ လူမိ်ဳး အခိ်ဳ႕ကသာ ေခၚဆို ၾကတာ ျဖစ္ ေပမဲ့ သူ႔ အနီး တစ္ဝိုက္ က ေဒသခံေတြ ကေတာ့ Len Nupa လို႔ ေခၚဆို ၾကတာ ဘိုးေဘး ေဘဘင္ေခတ္ ကတည္း က ျဖစ္ပါသည္။ Buannel က ဖလမ္း ၿမိဳ႕နယ္ ထဲတြင္ တည္ရွိသည္ ဟု အထက္က Chinland Herald ကဆိုထား ပါသည္။ သို႔ေသာ္လည္း ၎သည္ တီးတိန္ၿမိဳ႕နယ္ အတြင္း၌တည္ရွိေၾကာင္း ကို ေဖၚျပသြားမွာ ျဖစ္ ၿပီး ၿပယ္နယ္အစိုးရထံမွ ေတာင္းယူလို့ အလကား ရယူလို့ ရတဲ့ေနရာ အဟုတ္ေႀကာင္း သိေစအပ္ ပါသည္။

၁. ကပ္တဲလ္ေက်းရြာ ကို ခရစ္ႏွစ္ ၁၈၆၇ ခုႏွစ္တြင္ တည္ေထာင္ၿပီး နယ္စားနယ္ခံ ပူ ထြမ္းေထာင္း (Pu Thuam Thawng) က စိုးစံ အုပ္စိုးကြပ္ကဲခဲ့ သည္။ ဤကပ္တဲလ္ ေက်းရြာ ကို မတည္ထင္မွာ ပူထြမ္းေထာင္း က ဖလမ္း နယ္စားနယ္ခံ ၿဖစ္တဲ့ တာရွြန္း ေစာ္ဘြား ပူ ၾကြမ္ဘိ (Con Bik) ထံ၌ နြားေနာက္ ေကာင္ေရ ၁၂၀ အစား တူမီးေသနတ္ ၁၇လံုး၊ ဆင္စြယ္ တစ္စံု၊ ေမာင္း (အႀကီး) တစ္ခု၊ ရိုးရာေမာင္း(Daak) တစ္စံု၊ နြားေနာက္ ၁ ေကာင္၊ ေၿပာင္ အရွင္ တစ္ေကာင္၊ ႏွင့္ အရွင္ ဖမ္းထားတဲ့ Khuangleng သူႀကီးရဲ့ သမီးေတာ္ Vansing(Vanchhingi) တို့ကို ယူေဆာင္သြားၿပီး ကပ္တဲလ္နယ္ေၿမကို တရားဝင္ ဝယ္ထားပါသည္။ ထိုသို့ ဝယ္ယူရာတြင္ ပါဝင္ေသာ Len Nupa တည္ရွိရာ ေနရာ ၿဖစ္သည့္ Ailam ေတာင္ေႀကာတစ္ေလွ်ာက္ ဆင္းသြားၿပီး Innbuk ေတာင္ အထိ ပါဝင္ပါသည္။ Teeltui Zingsol Vol 1, pp. 9-12.

၂. ၁၉၁၀ ခုႏွစ္တြင္ ဗိုလ္မႉးႀကီး Brigate Luife က ကပ္တဲလ္ နယ္ေျမသတ္မွတ္ျခင္းကို ျပန္လည္ျပဳျပင္၍ "Pangding ေတာင္မွဆင္းသြား ၍ Ailam ေတာင္ေၾကာ (Len Nupa တည္ရွိရာ)သို႔ ဆင္းလာကာ Tuipi ေခ်ာင္း ကို လိုက္ကာ မဏိပူရျမစ္သို႔ ထိုးဆင္းသြားသည္။" Teeltui Zingsol, Vol 2, page 19.

၃.  Appointment Order of Chin Headmen Under Provision of Section 5 of the Chin Hills Regualtion -1896 အရ Deputy Commissioner တာဝန္ထမ္းေဆာင္သည့္ Lt. Col. LE Burne က ၾသဂုတ္လ ၅၊ ၁၉၃၀ ရက္စဲြပါ ထုတ္ျပန္ခ်က္အရ ပူထြမ္းေထာင္း ၏ ေျမးျဖစ္သူ ပူေထာင္းခိုလ်န္း (Pu Thawng Khua Lian) အုပ္ခ်ဴပ္ရန္ (jurisdiction) "Ailam ေတာင္ေၾကာမွ Ailam lui (Len Nupa မွ စီးလာေသာ ေခ်ာင္း ျဖစ္သည့္ Lua lui) အရင္းအထိ၊ Ailam lui မွ ဆင္းကာ Tuipi ေခ်ာင္းႏွင္း ဆံုကာ မဏိပူရျမစ္သို႔ ဆင္းသြားသည္။ (The ridge of Ailam mwell(Mual), to the source of Ailam Lui, (Lua Lui which is the water from Len Nupa) then down Ailam Lui to its confluence with the Tuipi Lui to its confluence with the Manipur River.)" ဟု တိတိက်က် မ်တ္တမ္းတင္ခဲ့သည္။ Teeltui Zingsol, Vol 2, p. 5, 18.

၄. ဒုတိယကမာၻ စစ္ႀကီး အတြင္း ၁၉၄၄ ခုႏွစ္တြင္ Commissioner ပူ ေထာင္းက်င့္ထန္ (Pu Thawng Cin Thang) ႏွင့္ Mr NW Kelly တို႔ ဦးေဆာင္ၿပီး Sukte Independent Army ကို ဖဲြ႔စည္း ၍ ဂ်ပန္စစ္သားေတြကို တိုက္ထုတ္ေနစဥ္ "ကပ္တဲလ္ ေျမ Len Nupa ေဒသတြင္" ေနရာယူထား ေၾကာင္း Pu Tual Khaw Mang က Buannel မွ Len Nupa သို့ အမည္ေပးထား ေသာ Teeltui Zingsol, Vol 2, p. v တြင္ ေဖာ္ျပထား သည္။

၅. Commissioner Pu Tual Khaw Mang (BA.; BL. Advocate) က "Len Nupa ဆိုတဲ့ နာမည္ေက်ာ္ ေဒသ ဟာ ပူ ထြမ္းေထာင္း က ပူ ႂကြမ္ဘိ ထံမွ ဝယ္ယူထားေသာ ေနရာ ေတြထဲ အပါအဝင္ျဖစ္သည္" ဟု Teeltui Zingsol, Vol 2 တြင္ရွင္းျပထားသည္။

၆. ေရွ႕ေန ပူ လ်န္းဇကမ္း (Pu Lian Za Kam) က "ဂ်ပန္စစ္ (ဒုတိယကမာၻစစ္) တံုးက ဝန္ေထာက္ NW Kelly, ပူ ေထာင္းက်င့္ထန္ ႏွင့္ လူ တစ္ခ်ိဳ႕တို႔သည္ မတ္လ ၁၄၊ ၁၉၄၄ ေန႔တြင္ ကပ္တဲလ္ နယ္ Len Nupa မွ Saiek သို႔ ေျပာင္းကာ စစ္ ဌါန (HQ) ထားသည္" ဟု SuangSuang Magazine စာမ်က္ႏွာ ၁၅၂ တြင္ မွတ္တမ္းတင္ထားေလ၏။
၇. ပူထြမ္းေထာင္း ၏ ျမစ္(great-grandson)ျဖစ္သူ ကေလးၿမိဳ႕ရွိ Leipi Baptist Church မွာ အသင္းအုပ္ ဆရာအျဖစ္ အမႈေတာ္ ေဆာင္ရြက္ေနေသာ Rev Sian Za Mung ကလည္း Len Nupa သည္ တီးတိန္ၿမိဳ႕နယ္ ကပ္တဲလ္ ေက်းရြာ ၏ နယ္နိမိတ္ တြင္း တည္ရွိတာမွန္ကန္ေၾကာင္း Teeltui Zingsol Vol 2, p. iv တြင္အတိအလင္း ေဖာ္ျပထားပါသည္။

၈. အုပ္ခ်ုပ္ေရး ဆိုင္ရာ ကိစၥ တိုင္းမွာ လက္စြဲ အေနနွင္႕ အသံုးျပုသည္႕ တီးတိန္ၿမိဳ႕ အေထြေထြ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးမႉး ရံုး လက္ေအာက္ရွိ နယ္ေျမစရင္း အရ Len Nupa သည္ တီးတိန္ျမို့နယ္ ကပ္တဲလ္ ေက်းရြာအုပ္စု ၏ နယ္ပယ္အတြင္းတြင္ တည္ရွိေၾကာင္း တိတိက်က် ေဖာ္ၫြန္းထား ပါသည္။

Buannel ဟု ေၿပာႀကေသာ Len Nupa ကို ၿမို့နယ္ နယ္နိမိတ္ ကို ေက်ာ္လြန္ကာ ဖလမ္းတို့က ခ်င္းၿပည္နယ္အစိုးရထံမွ အနိင္အထက္ ၿပခိုးယူရန္ ႀကိုးစားၿပီး ေတာင္းေလွ်ာက္ရန္ စီစဥ္သည္ ဟု သံုးသပ္ ပါသည္။
ဒီ Len Nupa ကို အစိုးရ ႏွင့္ အပစ္အခတ္ ၇ပ္စဲေရး စာခ်ူပ္ ခ်ူပ္ဆိုထားေသာ ခ်င္း အမိ်ိးသား တပ္မေတာ္ (CNF) က ၂၀၁၃ ခုနွစ္တြင္ ပိုက္ဆံႏွင့္ ဝယ္ယူရန္ ခ်င္းၿပည္နယ္ အစိုးရထံ စာပို့ ခဲ့ေႀကာင္း https://sianzun.blogspot.com/2014/09/lennupa-leh-cnf.html မွာ ဖတ္ရွူေလ့လာ ႏိုင္ပါသည္။

Unicode:
[Zawgyi]
Len Nupa ကို ခိုးယူရန္ႀကံစည္ျခင္း
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&

 ကမာၻ႔ ေနရာ အႏွံ႕အျပား၌ ေတြ႕ရေသာ လူထုႏွင့္ ဆိုင္ေသာ သစ္ေတာ (Community Forest)လို႔ ေျပာဆို ေခၚေဝၚၾကေသာ ေတာအုပ္ ေတာနက္၊ သစ္ပင္ ထူထပ္ေသာ အရပ္ ႏွင့္ ရႈခင္းလွပၿပီး ရာသီဥတုကို ထိန္းခ်ဳပ္ ေပးေသာ ေနရာ အခ်ိဳ႕ ကို ထိန္းသိမ္း ေစာင့္ေရွာက္ ရန္ အေရးႀကီးေၾကာင္း ကိုနားလည္ သေဘာေပါက္ ပါသည္။

Falam Prospect Workshop လို႔ အမည္ တပ္ေခၚ ထား တဲ့ အစည္းအေဝး ကို ဇူလိုင္လ ၇ ရက္ေန႕က ျပဳလုပ္ က်င္းပခဲ့ရာ ဖလမ္းလူထု က "ဖလမ္း ၿမိဳ႕နယ္အတြင္း ၌ တည္ရွိေနေသာ Buannel ကို ထိန္းခ်ဳပ္ထားတဲ့ သစ္ေတာ (reserved forest) လုပ္ဖို႔ ရန္ အစိုးရ ထံ ေတာင္းေလွ်ာက္ သြားရန္ အစီအစဥ္ ရွိေၾကၾကာင္း" ဇူလိုင္လ ၁၀ရက္ေန႕တြင္ the Chinland Herald ဝဘ္ဆိုဒ္ စာမ်က္ႏွာ တြင္ ေဖာ္ျပထား ပါသည္။ သူတို႔ စာမ်က္ႏွာ ထဲမွာ ခ်င္းျပည္နယ္ သစ္ေတာ ဝန္ႀကီး ဦးမန္ဟင္းဒါလ္း က "မၾကာခင္မွာပဲ ဖလမ္းမို႔နယ္ထဲ၌ ရွိေသာ Buannel ႏွင့္ Zatual ေဒသ ကိုလည္း Reserved Forests အျဖစ္ ျပဳလုပ္သြား မည္လို႔ ေျပာၾကားေၾကာင့္" http://www.chinlandherald.com/2018/07/10/falam-peng-sungih-buannel-ram-cu-tahfel-a-si-ding/ ၌ ေရးသားထား ပါသည္။

Buannel လို႔ ဖလမ္း ႏွင့္ တျခား ဘာသာစကားသုံးေသာ လူမ်ိဳး အခ်ိဳ႕ကသာ ေခၚဆို ၾကတာ ျဖစ္ ေပမဲ့ သူ႕ အနီး တစ္ဝိုက္ က ေဒသခံေတြ ကေတာ့ Len Nupa လို႔ ေခၚဆို ၾကတာ ဘိုးေဘး ေဘဘင္ေခတ္ ကတည္း က ျဖစ္ပါသည္။ Buannel က ဖလမ္း ၿမိဳ႕နယ္ ထဲတြင္ တည္ရွိသည္ ဟု အထက္က Chinland Herald ကဆိုထား ပါသည္။ သို႔ေသာ္လည္း ၎သည္ တီးတိန္ၿမိဳ႕နယ္ အတြင္း၌တည္ရွိေၾကာင္း ကို ေဖၚျပသြားမွာ ျဖစ္ ၿပီး ျပယ္နယ္အစိုးရထံမွ ေတာင္းယူလို႔ အလကား ရယူလို႔ ရတဲ့ေနရာ အဟုတ္ေၾကာင္း သိေစအပ္ ပါသည္။

၁. ကပ္တဲလ္ေက်း႐ြာ ကို ခရစ္ႏွစ္ ၁၈၆၇ ခုႏွစ္တြင္ တည္ေထာင္ၿပီး နယ္စားနယ္ခံ ပူ ထြမ္းေထာင္း (Pu Thuam Thawng) က စိုးစံ အုပ္စိုးကြပ္ကဲခဲ့ သည္။ ဤကပ္တဲလ္ ေက်း႐ြာ ကို မတည္ထင္မွာ ပူထြမ္းေထာင္း က ဖလမ္း နယ္စားနယ္ခံ ျဖစ္တဲ့ တာရွြန္း ေစာ္ဘြား ပူ ႂကြမ္ဘိ (Con Bik) ထံ၌ ႏြားေနာက္ ေကာင္ေရ ၁၂၀ အစား တူမီးေသနတ္ ၁၇လုံး၊ ဆင္စြယ္ တစ္စုံ၊ ေမာင္း (အႀကီး) တစ္ခု၊ ရိုးရာေမာင္း(Daak) တစ္စုံ၊ ႏြားေနာက္ ၁ ေကာင္၊ ေျပာင္ အရွင္ တစ္ေကာင္၊ ႏွင့္ အရွင္ ဖမ္းထားတဲ့ Khuangleng သူႀကီးရဲ႕ သမီးေတာ္ Vansing(Vanchhingi) တို႔ကို ယူေဆာင္သြားၿပီး ကပ္တဲလ္နယ္ေျမကို တရားဝင္ ဝယ္ထားပါသည္။ ထိုသို႔ ဝယ္ယူရာတြင္ ပါဝင္ေသာ Len Nupa တည္ရွိရာ ေနရာ ျဖစ္သည့္ Ailam ေတာင္ေၾကာတစ္ေလွ်ာက္ ဆင္းသြားၿပီး Innbuk ေတာင္ အထိ ပါဝင္ပါသည္။ Teeltui Zingsol Vol 1, pp. 9-12.

၂. ၁၉၁၀ ခုႏွစ္တြင္ ဗိုလ္မႉးႀကီး Brigate Luife က ကပ္တဲလ္ နယ္ေျမသတ္မွတ္ျခင္းကို ျပန္လည္ျပဳျပင္၍ "Pangding ေတာင္မွဆင္းသြား ၍ Ailam ေတာင္ေၾကာ (Len Nupa တည္ရွိရာ)သို႔ ဆင္းလာကာ Tuipi ေခ်ာင္း ကို လိုက္ကာ မဏိပူရျမစ္သို႔ ထိုးဆင္းသြားသည္။" Teeltui Zingsol, Vol 2, page 19.

၃.  Appointment Order of Chin Headmen Under Provision of Section 5 of the Chin Hills Regualtion -1896 အရ Deputy Commissioner တာဝန္ထမ္းေဆာင္သည့္ Lt. Col. LE Burne က ၾသဂုတ္လ ၅၊ ၁၉၃၀ ရက္စြဲပါ ထုတ္ျပန္ခ်က္အရ ပူထြမ္းေထာင္း ၏ ေျမးျဖစ္သူ ပူေထာင္းခိုလ်န္း (Pu Thawng Khua Lian) အုပ္ခ်ဴပ္ရန္ (jurisdiction) "Ailam ေတာင္ေၾကာမွ Ailam lui (Len Nupa မွ စီးလာေသာ ေခ်ာင္း ျဖစ္သည့္ Lua lui) အရင္းအထိ၊ Ailam lui မွ ဆင္းကာ Tuipi ေခ်ာင္းႏွင္း ဆုံကာ မဏိပူရျမစ္သို႔ ဆင္းသြားသည္။ (The ridge of Ailam mwell(Mual), to the source of Ailam Lui, (Lua Lui which is the water from Len Nupa) then down Ailam Lui to its confluence with the Tuipi Lui to its confluence with the Manipur River.)" ဟု တိတိက်က် မ်တ္တမ္းတင္ခဲ့သည္။ Teeltui Zingsol, Vol 2, p. 5, 18.

၄. ဒုတိယကမာၻ စစ္ႀကီး အတြင္း ၁၉၄၄ ခုႏွစ္တြင္ Commissioner ပူ ေထာင္းက်င့္ထန္ (Pu Thawng Cin Thang) ႏွင့္ Mr NW Kelly တို႔ ဦးေဆာင္ၿပီး Sukte Independent Army ကို ဖြဲ႕စည္း ၍ ဂ်ပန္စစ္သားေတြကို တိုက္ထုတ္ေနစဥ္ "ကပ္တဲလ္ ေျမ Len Nupa ေဒသတြင္" ေနရာယူထား ေၾကာင္း Pu Tual Khaw Mang က Buannel မွ Len Nupa သို႔ အမည္ေပးထား ေသာ Teeltui Zingsol, Vol 2, p. v တြင္ ေဖာ္ျပထား သည္။

၅. Commissioner Pu Tual Khaw Mang (BA.; BL. Advocate) က "Len Nupa ဆိုတဲ့ နာမည္ေက်ာ္ ေဒသ ဟာ ပူ ထြမ္းေထာင္း က ပူ ႂကြမ္ဘိ ထံမွ ဝယ္ယူထားေသာ ေနရာ ေတြထဲ အပါအဝင္ျဖစ္သည္" ဟု Teeltui Zingsol, Vol 2 တြင္ရွင္းျပထားသည္။

၆. ေရွ႕ေန ပူ လ်န္းဇကမ္း (Pu Lian Za Kam) က "ဂ်ပန္စစ္ (ဒုတိယကမာၻစစ္) တုံးက ဝန္ေထာက္ NW Kelly, ပူ ေထာင္းက်င့္ထန္ ႏွင့္ လူ တစ္ခ်ိဳ႕တို႔သည္ မတ္လ ၁၄၊ ၁၉၄၄ ေန႕တြင္ ကပ္တဲလ္ နယ္ Len Nupa မွ Saiek သို႔ ေျပာင္းကာ စစ္ ဌါန (HQ) ထားသည္" ဟု SuangSuang Magazine စာမ်က္ႏွာ ၁၅၂ တြင္ မွတ္တမ္းတင္ထားေလ၏။
၇. ပူထြမ္းေထာင္း ၏ ျမစ္(great-grandson)ျဖစ္သူ ကေလးၿမိဳ႕ရွိ Leipi Baptist Church မွာ အသင္းအုပ္ ဆရာအျဖစ္ အမႈေတာ္ ေဆာင္႐ြက္ေနေသာ Rev Sian Za Mung ကလည္း Len Nupa သည္ တီးတိန္ၿမိဳ႕နယ္ ကပ္တဲလ္ ေက်း႐ြာ ၏ နယ္နိမိတ္ တြင္း တည္ရွိတာမွန္ကန္ေၾကာင္း Teeltui Zingsol Vol 2, p. iv တြင္အတိအလင္း ေဖာ္ျပထားပါသည္။

၈. အုပ္ခ်ဳပ္ေရး ဆိုင္ရာ ကိစၥ တိုင္းမွာ လက္စြဲ အေနႏွင့္ အသုံးျပဳသည့္ တီးတိန္ၿမိဳ႕ အေထြေထြ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးမႉး ႐ုံး လက္ေအာက္ရွိ နယ္ေျမစရင္း အရ Len Nupa သည္ တီးတိန္ၿမိဳ႕နယ္ ကပ္တဲလ္ ေက်း႐ြာအုပ္စု ၏ နယ္ပယ္အတြင္းတြင္ တည္ရွိေၾကာင္း တိတိက်က် ေဖာ္ၫြန္းထား ပါသည္။

Buannel ဟု ေျပာၾကေသာ Len Nupa ကို ၿမိဳ႕နယ္ နယ္နိမိတ္ ကို ေက်ာ္လြန္ကာ ဖလမ္းတို႔က ခ်င္းျပည္နယ္အစိုးရထံမွ အနိင္အထက္ ျပခိုးယူရန္ ႀကိဳးစားၿပီး ေတာင္းေလွ်ာက္ရန္ စီစဥ္သည္ ဟု သုံးသပ္ ပါသည္။
ဒီ Len Nupa ကို အစိုးရ ႏွင့္ အပစ္အခတ္ ၇ပ္စဲေရး စာခ်ဴပ္ ခ်ဴပ္ဆိုထားေသာ ခ်င္း အမ်ိးသား တပ္မေတာ္ (CNF) က ၂၀၁၃ ခုႏွစ္တြင္ ပိုက္ဆံႏွင့္ ဝယ္ယူရန္ ခ်င္းျပည္နယ္ အစိုးရထံ စာပို႔ ခဲ့ေၾကာင္း https://sianzun.blogspot.com/2014/09/lennupa-leh-cnf.html မွာ ဖတ္ရႉေလ့လာ နိုင္ပါသည္။

https://sianzun.blogspot.com/2018/07/len-nupa-is-being-attacked.html

[Unicode]

Len Nupa ကို ခိုးယူရန်ကြံစည်ခြင်း
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&

 ကမ္ဘာ့ နေရာ အနှံ့အပြား၌ တွေ့ရသော လူထုနှင့် ဆိုင်သော သစ်တော (Community Forest)လို့ ပြောဆို ခေါ်ဝေါ်ကြသော တောအုပ် တောနက်၊ သစ်ပင် ထူထပ်သော အရပ် နှင့် ရှုခင်းလှပပြီး ရာသီဥတုကို ထိန်းချုပ် ပေးသော နေရာ အချို့ ကို ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက် ရန် အရေးကြီးကြောင်း ကိုနားလည် သဘောပေါက် ပါသည်။

Falam Prospect Workshop လို့ အမည် တပ်ခေါ် ထား တဲ့ အစည်းအဝေး ကို ဇူလိုင်လ ၇ ရက်နေ့က ပြုလုပ် ကျင်းပခဲ့ရာ ဖလမ်းလူထု က "ဖလမ်း မြို့နယ်အတွင်း ၌ တည်ရှိနေသော Buannel ကို ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ သစ်တော (reserved forest) လုပ်ဖို့ ရန် အစိုးရ ထံ တောင်းလျှောက် သွားရန် အစီအစဉ် ရှိကြေကြာင်း" ဇူလိုင်လ ၁၀ရက်နေ့တွင် the Chinland Herald ဝဘ်ဆိုဒ် စာမျက်နှာ တွင် ဖော်ပြထား ပါသည်။ သူတို့ စာမျက်နှာ ထဲမှာ ချင်းပြည်နယ် သစ်တော ဝန်ကြီး ဦးမန်ဟင်းဒါလ်း က "မကြာခင်မှာပဲ ဖလမ်းမို့နယ်ထဲ၌ ရှိသော Buannel နှင့် Zatual ဒေသ ကိုလည်း Reserved Forests အဖြစ် ပြုလုပ်သွား မည်လို့ ပြောကြားကြောင့်" http://www.chinlandherald.com/2018/07/10/falam-peng-sungih-buannel-ram-cu-tahfel-a-si-ding/ ၌ ရေးသားထား ပါသည်။

Buannel လို့ ဖလမ်း နှင့် တခြား ဘာသာစကားသုံးသော လူမျိုး အချို့ကသာ ခေါ်ဆို ကြတာ ဖြစ် ပေမဲ့ သူ့ အနီး တစ်ဝိုက် က ဒေသခံတွေ ကတော့ Len Nupa လို့ ခေါ်ဆို ကြတာ ဘိုးဘေး ဘေဘင်ခေတ် ကတည်း က ဖြစ်ပါသည်။ Buannel က ဖလမ်း မြို့နယ် ထဲတွင် တည်ရှိသည် ဟု အထက်က Chinland Herald ကဆိုထား ပါသည်။ သို့သော်လည်း ၎င်းသည် တီးတိန်မြို့နယ် အတွင်း၌တည်ရှိကြောင်း ကို ဖေါ်ပြသွားမှာ ဖြစ် ပြီး ပြယ်နယ်အစိုးရထံမှ တောင်းယူလို့ အလကား ရယူလို့ ရတဲ့နေရာ အဟုတ်ကြောင်း သိစေအပ် ပါသည်။

၁. ကပ်တဲလ်ကျေးရွာ ကို ခရစ်နှစ် ၁၈၆၇ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ပြီး နယ်စားနယ်ခံ ပူ ထွမ်းထောင်း (Pu Thuam Thawng) က စိုးစံ အုပ်စိုးကွပ်ကဲခဲ့ သည်။ ဤကပ်တဲလ် ကျေးရွာ ကို မတည်ထင်မှာ ပူထွမ်းထောင်း က ဖလမ်း နယ်စားနယ်ခံ ဖြစ်တဲ့ တာရှွန်း စော်ဘွား ပူ ကြွမ်ဘိ (Con Bik) ထံ၌ နွားနောက် ကောင်ရေ ၁၂၀ အစား တူမီးသေနတ် ၁၇လုံး၊ ဆင်စွယ် တစ်စုံ၊ မောင်း (အကြီး) တစ်ခု၊ ရိုးရာမောင်း(Daak) တစ်စုံ၊ နွားနောက် ၁ ကောင်၊ ပြောင် အရှင် တစ်ကောင်၊ နှင့် အရှင် ဖမ်းထားတဲ့ Khuangleng သူကြီးရဲ့ သမီးတော် Vansing(Vanchhingi) တို့ကို ယူဆောင်သွားပြီး ကပ်တဲလ်နယ်မြေကို တရားဝင် ဝယ်ထားပါသည်။ ထိုသို့ ဝယ်ယူရာတွင် ပါဝင်သော Len Nupa တည်ရှိရာ နေရာ ဖြစ်သည့် Ailam တောင်ကြောတစ်လျှောက် ဆင်းသွားပြီး Innbuk တောင် အထိ ပါဝင်ပါသည်။ Teeltui Zingsol Vol 1, pp. 9-12.

၂. ၁၉၁၀ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးကြီး Brigate Luife က ကပ်တဲလ် နယ်မြေသတ်မှတ်ခြင်းကို ပြန်လည်ပြုပြင်၍ "Pangding တောင်မှဆင်းသွား ၍ Ailam တောင်ကြော (Len Nupa တည်ရှိရာ)သို့ ဆင်းလာကာ Tuipi ချောင်း ကို လိုက်ကာ မဏိပူရမြစ်သို့ ထိုးဆင်းသွားသည်။" Teeltui Zingsol, Vol 2, page 19.

၃.  Appointment Order of Chin Headmen Under Provision of Section 5 of the Chin Hills Regualtion -1896 အရ Deputy Commissioner တာဝန်ထမ်းဆောင်သည့် Lt. Col. LE Burne က သြဂုတ်လ ၅၊ ၁၉၃၀ ရက်စွဲပါ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ပူထွမ်းထောင်း ၏ မြေးဖြစ်သူ ပူထောင်းခိုလျန်း (Pu Thawng Khua Lian) အုပ်ချူပ်ရန် (jurisdiction) "Ailam တောင်ကြောမှ Ailam lui (Len Nupa မှ စီးလာသော ချောင်း ဖြစ်သည့် Lua lui) အရင်းအထိ၊ Ailam lui မှ ဆင်းကာ Tuipi ချောင်းနှင်း ဆုံကာ မဏိပူရမြစ်သို့ ဆင်းသွားသည်။ (The ridge of Ailam mwell(Mual), to the source of Ailam Lui, (Lua Lui which is the water from Len Nupa) then down Ailam Lui to its confluence with the Tuipi Lui to its confluence with the Manipur River.)" ဟု တိတိကျကျ မျတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ Teeltui Zingsol, Vol 2, p. 5, 18.

၄. ဒုတိယကမ္ဘာ စစ်ကြီး အတွင်း ၁၉၄၄ ခုနှစ်တွင် Commissioner ပူ ထောင်းကျင့်ထန် (Pu Thawng Cin Thang) နှင့် Mr NW Kelly တို့ ဦးဆောင်ပြီး Sukte Independent Army ကို ဖွဲ့စည်း ၍ ဂျပန်စစ်သားတွေကို တိုက်ထုတ်နေစဉ် "ကပ်တဲလ် မြေ Len Nupa ဒေသတွင်" နေရာယူထား ကြောင်း Pu Tual Khaw Mang က Buannel မှ Len Nupa သို့ အမည်ပေးထား သော Teeltui Zingsol, Vol 2, p. v တွင် ဖော်ပြထား သည်။

၅. Commissioner Pu Tual Khaw Mang (BA.; BL. Advocate) က "Len Nupa ဆိုတဲ့ နာမည်ကျော် ဒေသ ဟာ ပူ ထွမ်းထောင်း က ပူ ကြွမ်ဘိ ထံမှ ဝယ်ယူထားသော နေရာ တွေထဲ အပါအဝင်ဖြစ်သည်" ဟု Teeltui Zingsol, Vol 2 တွင်ရှင်းပြထားသည်။

၆. ရှေ့နေ ပူ လျန်းဇကမ်း (Pu Lian Za Kam) က "ဂျပန်စစ် (ဒုတိယကမ္ဘာစစ်) တုံးက ဝန်ထောက် NW Kelly, ပူ ထောင်းကျင့်ထန် နှင့် လူ တစ်ချို့တို့သည် မတ်လ ၁၄၊ ၁၉၄၄ နေ့တွင် ကပ်တဲလ် နယ် Len Nupa မှ Saiek သို့ ပြောင်းကာ စစ် ဌါန (HQ) ထားသည်" ဟု SuangSuang Magazine စာမျက်နှာ ၁၅၂ တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားလေ၏။
၇. ပူထွမ်းထောင်း ၏ မြစ်(great-grandson)ဖြစ်သူ ကလေးမြို့ရှိ Leipi Baptist Church မှာ အသင်းအုပ် ဆရာအဖြစ် အမှုတော် ဆောင်ရွက်နေသော Rev Sian Za Mung ကလည်း Len Nupa သည် တီးတိန်မြို့နယ် ကပ်တဲလ် ကျေးရွာ ၏ နယ်နိမိတ် တွင်း တည်ရှိတာမှန်ကန်ကြောင်း Teeltui Zingsol Vol 2, p. iv တွင်အတိအလင်း ဖော်ပြထားပါသည်။

၈. အုပ်ချုပ်ရေး ဆိုင်ရာ ကိစ္စ တိုင်းမှာ လက်စွဲ အနေနှင့် အသုံးပြုသည့် တီးတိန်မြို့ အထွေထွေ အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ရုံး လက်အောက်ရှိ နယ်မြေစရင်း အရ Len Nupa သည် တီးတိန်မြို့နယ် ကပ်တဲလ် ကျေးရွာအုပ်စု ၏ နယ်ပယ်အတွင်းတွင် တည်ရှိကြောင်း တိတိကျကျ ဖော်ညွန်းထား ပါသည်။

Buannel ဟု ပြောကြသော Len Nupa ကို မြို့နယ် နယ်နိမိတ် ကို ကျော်လွန်ကာ ဖလမ်းတို့က ချင်းပြည်နယ်အစိုးရထံမှ အနိင်အထက် ပြခိုးယူရန် ကြိုးစားပြီး တောင်းလျှောက်ရန် စီစဉ်သည် ဟု သုံးသပ် ပါသည်။
ဒီ Len Nupa ကို အစိုးရ နှင့် အပစ်အခတ် ၇ပ်စဲရေး စာချူပ် ချူပ်ဆိုထားသော ချင်း အမျိးသား တပ်မတော် (CNF) က ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ပိုက်ဆံနှင့် ဝယ်ယူရန် ချင်းပြည်နယ် အစိုးရထံ စာပို့ ခဲ့ကြောင်း https://sianzun.blogspot.com/2014/09/lennupa-leh-cnf.html မှာ ဖတ်ရှူလေ့လာ နိုင်ပါသည်။

https://sianzun.blogspot.com/2018/07/len-nupa-is-being-attacked.html

Falam ထဲ ရွိ Buannel by Chinland Herald

Zawgyi Version:

ဖလမ္းၿမိဳ႕နယ္ ထဲတြင္ပါဝင္ေသာ Buannel ေဒသအား တိက်ေသာ အသိအမွတ္ ျပဳျခင္း ရယူႏိုင္ရန္ လူထုကေန အစိုးရ ထံ တင္ျပ ေလွ်ာက္ထား သြားမည္ ျဖစ္ေၾကာင္း ကို CH မွ သိရွိရပါ သည္။

၎ Buannel သည္ ဖလမ္း ႏွင့္ တီးတိန္ စပ္ၾကားတြင္ တည္ရွိၿပီး အဂၤလိပ္ေခတ္ အခ်ိန္တုန္းက နာမည္ သတ္မွတ္ျခင္းသာ ရွိ ၍ နယ္ေျမ နယ္နိမိတ္ ကို ေျမစရင္း ဌါန မွ တာဝန္ယူ ကြင္းဆင္း တိုင္းထြာျခင္းမ်ား ျပဳလုပ္ သြား ရန္ ေလ်ာက္ထားဖို႔ အစီအစဥ္ ရွိသည္။

ဇူလိုင္လ (၇)ရက္ေန႔တြင္ က်င္းပ သြားေသာ Falam Prospect Workshop အစည္းအေဝး တြင္ Tuicirh ေက်းရြာ ဥကၠဌ ျဖစ္သည့္ Pu Hram Kung က "ဘိုးေဘး ေခတ္ ကတည္းက နာမည္ သာ ရွိၿပီး ေျမစရင္း ရံုးကေန နယ္နိမိတ္ တိုင္ထြာျခင္း ျပဳလုပ္ သြားတာ ကို ေတာ့ မသိခဲ့ ဘူး"လို႔ ဆိုသြား ပါသည္။ ထို workshop တြင္ ခ်င္း ျပည္နယ္ သစ္ေတာ ဝန္ႀကီး တာဝန္ ယူေနသည့္ Pu Mang Hen Dal က "မၾကာခင္ မွာ ဖလမ္း ၿမိဳ႕နယ္ထဲ မွာ ရွိေသာ Buannel ႏွင့္ Zatual ေဒသ ေတြကို မိုးႀကိဳး ဝိုင္း(Reserved Forest) အျဖစ္ ျပဳလုပ္ သြား မယ္" ဟု ေျပာၾကား သြား ခဲ့ ပါသည္။

ထိုသိ့ု႔ မိုးႀကိဳး ဝိုင္း အျဖစ္ ျပဳလုပ္ ႏိုင္ ဖို႔ရန္ သစ္ေတာ ဌါန ကေန အနီး အနား ရွိ ေက်းရြာ မ်ား ကေန လူထုထံ သေဘာတူေၾကာင္း နာမည္ စရင္း ေကာက္ယူၿပီး လက္မွတ္ ေရးထိုး ေနတံုး ျဖစ္ၿပီး Zatual ေဒသ(အုပ္စု) က လူထု ေတြကေတာ့ လက္မွတ္ ထိုး ရန္ ညင္းဆန္ ေန ၾကေၾကာင္း သိရပါ သည္။ ခ်င္း ျပည္နယ္ သစ္ေတာ ဌါန ကေတာ့ Buannel ကေန ဧက ၁၂,၀၀၀ ႏွင့္ Zatual ကေန ဧက ၃၈,၀၀၀ တို့ကို မိုးႀကိဳးဝိုင္း အျဖစ္ ျပဳလုပ္ သြားရန္ အစီအစဥ္ ရိွ ပါသည္။

ဒီ ကိစၥႏွင့္ ပတ္သက္ၿပီး လူႀကီးတစ္ဦး က "Bualpi ျဖစ္ ေစ၊ Angteng ေဒသ မွာ ျဖစ္ေစ သစ္ေတာ ဌါန က မိုးႀကိဳး ဝိုင္း ေတြ ျပဳလုပ္ ၿပီး ေဒသခံ လူထု မဟုတ္ေသာ  ဗမာ ေတြက ေဒသခံ ျပည္သူ အစုအဖဲြ႔ ပိုင္ သစ္ေတာ(Community Forest) တည္ေဆာက္ ရန္ လာေရာက္ ေလွ်ာက္ထား ျခင္း ဟာ ကြၽန္ေတာ္ တို႔ရဲ႕ နယ္ေျမေတြ ဆံုးရႈံးရာ ေရာက္ တယ္" လို႔ ေျပာ သြား ပါသည္။

ဖလမ္း သစ္ေတာ ဦးစီးမႉး က "မိုးႀကိဳးဝိုင္း ျပဳလုပ္ သြား ၿပီ ဆိုရင္ ၿမိဳ႕ခံ လူထု က Community Forest တည္ေဆာက္ ရန္ ေလ်ွာက္ထား လို႔ ရတဲ့ အတြက္ သဘာဝ ပတ္ဝန္းက်င္ ထိန္းသိမ္း ေစာင့္ေရွာက္ ဖို႔ အတြက္ ေကာင္းတဲ့ အႀကံအစည္ တစ္ခု ပါ" လို႔ သံုးသပ္ သြား ပါသည္။ Buannel အနီး ၌ ရွိေသာ Khuaimual ေက်းရြာ ဥကၠဌ Pu Kam Khaw Tuan ကေတာ့ "ကြၽန္ေတာ္ တို႕ ကေတာ့ လက္မွတ္ လာ ေကာက္တာ ဟာ ေကာင္း သလား၊ ဆိုး သလား ေတာ့ မသိဘူး။ ဒီကို လာၿပီး လက္မွတ္ ထိုး ခိုင္း လို႔ လက္မွတ္ ေရးထိုး တာ ပါဘဲ" ဟု CH ကို ေျပာၾကား သြား ပါသည္။

သို႔ျဖစ္ ၍ Global Chin(Falam) Organization, ဖလမ္း ၿမိဳ႕မိ ၿမိဳ႕ဖ မ်ား ႏွင့္ ဖလမ္း ၿမိဳ႕ ထိန္းသိမ္း ေစာင့္ေရွာက္ ေရး အဖြဲ႕ တို႔ ပူးေပါင္းၿပီး ဖလမ္း နယ္နိမိတ္ ေကာ္မတီ(Falam Ramri Committee) ကို ဖဲြ႔စည္း ၍ လုပ္ငန္း အစီ အစဥ္ မ်ား ကို ေဆာင္ရြက္ သြားမွာ ျဖစ္ ပါ သည္။

July 10 ရက္ေန႔ က Chinland Herald က ေရးသြား တဲ့ Falam pengsung ih Buannel ram cu tahfel a si ding ကို Len Nupa page မွ အဆီေလ်ာ္ဆံုး ျမန္မာ လို ျပန္ဆို ထား ပါ သည္။

Unicode Version:

ဖလမ်းမြို့နယ် ထဲတွင်ပါဝင်သော Buannel ဒေသအား တိကျသော အသိအမှတ် ပြုခြင်း ရယူနိုင်ရန် လူထုကနေ အစိုးရ ထံ တင်ပြ လျှောက်ထား သွားမည် ဖြစ်ကြောင်း ကို CH မှ သိရှိရပါ သည်။

၎င်း Buannel သည် ဖလမ်း နှင့် တီးတိန် စပ်ကြားတွင် တည်ရှိပြီး အင်္ဂလိပ်ခေတ် အချိန်တုန်းက နာမည် သတ်မှတ်ခြင်းသာ ရှိ ၍ နယ်မြေ နယ်နိမိတ် ကို မြေစရင်း ဌါန မှ တာဝန်ယူ ကွင်းဆင်း တိုင်းထွာခြင်းများ ပြုလုပ် သွား ရန် လျောက်ထားဖို့ အစီအစဉ် ရှိသည်။

ဇူလိုင်လ (၇)ရက်နေ့တွင် ကျင်းပ သွားသော Falam Prospect Workshop အစည်းအဝေး တွင် Tuicirh ကျေးရွာ ဥက္ကဌ ဖြစ်သည့် Pu Hram Kung က "ဘိုးဘေး ခေတ် ကတည်းက နာမည် သာ ရှိပြီး မြေစရင်း ရုံးကနေ နယ်နိမိတ် တိုင်ထွာခြင်း ပြုလုပ် သွားတာ ကို တော့ မသိခဲ့ ဘူး"လို့ ဆိုသွား ပါသည်။ ထို workshop တွင် ချင်း ပြည်နယ် သစ်တော ဝန်ကြီး တာဝန် ယူနေသည့် Pu Mang Hen Dal က "မကြာခင် မှာ ဖလမ်း မြို့နယ်ထဲ မှာ ရှိသော Buannel နှင့် Zatual ဒေသ တွေကို မိုးကြိုး ဝိုင်း(Reserved Forest) အဖြစ် ပြုလုပ် သွား မယ်" ဟု ပြောကြား သွား ခဲ့ ပါသည်။

ထိုသိ့ု့ မိုးကြိုး ဝိုင်း အဖြစ် ပြုလုပ် နိုင် ဖို့ရန် သစ်တော ဌါန ကနေ အနီး အနား ရှိ ကျေးရွာ များ ကနေ လူထုထံ သဘောတူကြောင်း နာမည် စရင်း ကောက်ယူပြီး လက်မှတ် ရေးထိုး နေတုံး ဖြစ်ပြီး Zatual ဒေသ(အုပ်စု) က လူထု တွေကတော့ လက်မှတ် ထိုး ရန် ညင်းဆန် နေ ကြကြောင်း သိရပါ သည်။ ချင်း ပြည်နယ် သစ်တော ဌါန ကတော့ Buannel ကနေ ဧက ၁၂,၀၀၀ နှင့် Zatual ကနေ ဧက ၃၈,၀၀၀ တို့ကို မိုးကြိုးဝိုင်း အဖြစ် ပြုလုပ် သွားရန် အစီအစဉ် ရှိ ပါသည်။

ဒီ ကိစ္စနှင့် ပတ်သက်ပြီး လူကြီးတစ်ဦး က "Bualpi ဖြစ် စေ၊ Angteng ဒေသ မှာ ဖြစ်စေ သစ်တော ဌါန က မိုးကြိုး ဝိုင်း တွေ ပြုလုပ် ပြီး ဒေသခံ လူထု မဟုတ်သော  ဗမာ တွေက ဒေသခံ ပြည်သူ အစုအဖွဲ့ ပိုင် သစ်တော(Community Forest) တည်ဆောက် ရန် လာရောက် လျှောက်ထား ခြင်း ဟာ ကျွန်တော် တို့ရဲ့ နယ်မြေတွေ ဆုံးရှုံးရာ ရောက် တယ်" လို့ ပြော သွား ပါသည်။

ဖလမ်း သစ်တော ဦးစီးမှူး က "မိုးကြိုးဝိုင်း ပြုလုပ် သွား ပြီ ဆိုရင် မြို့ခံ လူထု က Community Forest တည်ဆောက် ရန် လျှောက်ထား လို့ ရတဲ့ အတွက် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက် ဖို့ အတွက် ကောင်းတဲ့ အကြံအစည် တစ်ခု ပါ" လို့ သုံးသပ် သွား ပါသည်။ Buannel အနီး ၌ ရှိသော Khuaimual ကျေးရွာ ဥက္ကဌ Pu Kam Khaw Tuan ကတော့ "ကျွန်တော် တို့ ကတော့ လက်မှတ် လာ ကောက်တာ ဟာ ကောင်း သလား၊ ဆိုး သလား တော့ မသိဘူး။ ဒီကို လာပြီး လက်မှတ် ထိုး ခိုင်း လို့ လက်မှတ် ရေးထိုး တာ ပါဘဲ" ဟု CH ကို ပြောကြား သွား ပါသည်။

သို့ဖြစ် ၍ Global Chin(Falam) Organization, ဖလမ်း မြို့မိ မြို့ဖ များ နှင့် ဖလမ်း မြို့ ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက် ရေး အဖွဲ့ တို့ ပူးပေါင်းပြီး ဖလမ်း နယ်နိမိတ် ကော်မတီ(Falam Ramri Committee) ကို ဖွဲ့စည်း ၍ လုပ်ငန်း အစီ အစဉ် များ ကို ဆောင်ရွက် သွားမှာ ဖြစ် ပါ သည်။

July 10 ရက်နေ့ က Chinland Herald က ရေးသွား တဲ့ Falam peng sung ih Buannel ram cu tahfel a si ding ကို Len Nupa page မှ အဆီလျော်ဆုံး မြန်မာ လို ပြန်ဆို ထား ပါ သည်။

Lennupa leh CNF

CNF in Tedim gam huam Lennupa akihel leitang acre 800 val Chin State Gov't tung lei ding ngen kei lo hi ung cih thu leh ngen a hihna thu Innpi Blog panin kong copy sawn hi.

CNF in a website uh ahi Khonumthung ah Augsut 15, 2014 ni in Tedim khuapi huam a leitangte ngetna vai ah a nial thu uh suaksak uh hi. Tu a bek thamlo in media tuamtuam te tungah hi bang thu thei kha kei ung ci in propaganda khah uh hi.





ZYA Tedim in hih vai ah nialna nei uh a, a kisap leh Nay Pyi Taw dongah kalsuan di in gelna nei uh hi.

May2, 2013 ni in CNF makai Shuikhar ngiat in letmat thuh in Chin State Chief Minister Hung Ngai tungah Tedim huam leitang ahi:

Lennupa i cih Buannel leitang Acre 250,

Thangmual dung ahi Laythathaung a cih uh Acre 800 ngen uh a, a ngetna lai leh a gamlim khak khawm pah uh hi.

A nget vekpi pen i zakna sangin tamzat tham hi. Estimate bek hi lai hi. Acre1150 na pha mawk hi.

Zolai in hiah om hi
Kawllai in Innpi ah na sim un.

ZYA Kapteel in a manlang a ZYA Tedim tawh kizop a thu leh la a manlang thi pen a i vaihawm khop di leh a lampi om thei bangbang tawh ma i pankhop tek di in itna leh zahtakna tawh i ki zawn hi.

Kapteel leitang khansawt damin, phuh khuam bang kho in, khangsawn te'n luah den ta hen aw...

Kapteel leh A Gam Leitang (Madawk)

(1)KAPTEEL’ TANGTHU ATOM
Kaptel khua in Meitei gungal nitumna lamah khuapi lian khat hi a, kumpi in zong 1966 kum in Sub-Township zum koih in khuapi khat a, a kiciamteh khua ahi hi.
Hun masa lai-in Vaiphei minamte na teeng masa uh a, Meh ui nu khua na kici hi. Hih minamte sawtpi a teen khit uhteh Meitei gam lamah na lal uh hi.
Hih mite a taai zawh uh kum tapi khit ciangin Valte minam na teeng leuleu uh a, tua minamte lakah Kap Teel kici min nei mi khat nan a om hi. Tua pa in Hual singluang gol pipi lik vanvan a, “Kap Teel hi’ng ei, nang hualtum liangluang” ci-in min sial hi kici hi.
Tua Kap Teel in lo vat dingin kuan a, a nu kiangah “Tang ngan 7 na huan inla, zu bel 7 na lup in” ci-in vaikhak hi. Lo vai a ciah ciangin a mah guak ciah a hih manin a nu in “Na lawmte ee” a cih leh “Ka gen bangin hih in” a ci hi. A nu in ankuang 7 lui in zu bel 7 a lup hi. Anne zudawn kimu lo in a zu teng peng gai-in a anlui teng ki ne gai hi.
Tua ni in Kap Teel in gamkuampi khat vat khin in tu ni dong iubn tualai mun pen Sing polo in pawl suak a, Pawlzaang kici hi.

(2)KAP TEEL’ SIHNA
Tua hun laitak in Kilzang Bualtung a kici cihna Suangphei gamah minam khat teeng uha, kulhpi tawh a khua uh um ahih manin khua mah’n sim zolo uh hi.
Kap Teel in “Ke’n sim zo ning” ci in kulh pua panin thal tawh a ngim bek nagnawn kulhtung pan mi kiasuk zaizai in tampi tak si uh hi. Kulh sungah a omlai te sim ding in ki pan a, Kap Teel in ai nei ahih manin zusa bangin ki bawl ziau a, kulh vangah a lut leh tua kulh vangah vaithang na kisiah ahih manin tuang thang ah Kap Teel awk in a si hi.
Hih nun khit ciangin a suan a muan pen uh sita ahih manin a suan a khak abeh a phung teng uh Meitei gam Manipur gam lamah na lal leuleu uh a, Kapteel khua mun ki lawi leuleu hi.
(3)Kapteel Khua Sat Kikna Thu
Pu Thuam Thawng(Sukte) in vai tuamtuam hangin Saizang khua nusiat sawm in Thangkai gam Mualnuam khua sat sawmin ensak hi.
Pu Tual Tun in awilo a hih manin anuai a la tawh na nakho hi.
(a) Lun belh in ma bang pan ee vangkhua khon ee.
Saitui vangkhua laileng din ka awi lo ee.
(b) Ningzu aisa siah bang niang nap hung lai ah solkha deihluat hawm i tan kha ding hi ee…cih latawh na na kho hi .
Pu Thuam Thawng lungkim zo tuanlo ahih manin gungal nitumna lam velsak lueleu a, gam velte in miual in um in galdai hoih a, sabetna dingin zong a gam hoih hi a cih ciangin Pu Thuam Thawng lungkim in khua sat ding hong vaihawm hi.
1867 kumin Saizang khua panin Pu Thuam Thawng makai in beh 17 sung pan mimal (30) tawh Kapteel khua hong sat uh hi.
Hih a satna khua min ding hong kikum uh a, khuasatna munah a teeng nunung pen pa in Kap Teel hi’ng ci ahih manin “Kapteel” khua ci ni, ci in khua min na kipsak uh hi. Tu ni dongin Kapteel khua kipin Pasian in thupha pia a mi tul thumval om in inn zanga val leh mipil misiam tampite piankhiatna Topa’n hong suak sak ina nungta Pasian a kibiakna khuapi in Topa’n hong koih hi.
(4) Kapteel Khuasat Pupi Teng

No.	Min	Beh Min
1	Pu Thuam Thawng	Sukte
2	Pu Khaw Za Tuang	Sukte
3	Pu Tuang Ngam	Phiamphu
4	Pu Ngak Thang	Songput
5	Pu Khan Tun	Songput
6	Pu Zuan Neng	Songput
7	Pu Thang Khual	Songput
8	Pu Neek Lut	Songput
9	Pu Luan Khai	Songput
10	Pu Thuk Ngaih	Songput
11	Pu Khat Pau	Thatmun
12	Pu Tan Ngaih	Tunglut
13	Pu Hen Sut	Tunglut
14	Pu Kai Tuah	Zahlangh
15	Pu Thang Khup	Zahlangh
16	Pu Son Gen	Zuisang
17	Pu En Ngaih	Kop Sam
18	Pu Be Dok	Vunglu
19	Pu Thang Ngul	Hatlangh
20	Pu Gen Sut	Hatlangh
21	Pu Lun Gen	Hatzaw
22	Pu Gah Phawng	Buansing
23	Pu Suah Awn	Buansing
24	Pu Vum Khup	Gualnam
25	Pu Vum Awn	Gualnam
26	Pu Neek Tel	Ngaihte
27	Pu Tual Phung	Malneu
28	Pu Gen Song	Malneu
29	Pu Pau Lai	Halkik
30	Pu Tawng Pi Thang	Khumciang

(5) Kapteel Gam Ngahna Thu Atom
Kapteel gamin Falam gam uk Pu Con Bik ukna sunga om gam ahi hi. Kum simin Falam ukpi pa tungah ngeina bangin siahpia peuh leh khua kisat thei cih thu o m ahih manin gam ngen dingin Tangpua beh Pu En Ngaih leh a ki thuahpih dingin Mualbem gam Suangzang khua mi Pu Zul Kil hausa gual kicial in Kapteel khua sat theih na’ng palai dingin Saizang khua pan ki pai sak hi.
Falam ukpi Pu Con Bik in Kapteel gam leina dingin sial(120) leh bekhiang kum sim kumthum hal in sial zabo khat ta tawh siah piak dingin thu na pia hi. Hih hun sungin Pu Thuam Thawng in Khuangleng hausapa tanu Van Sangii galmat a kep laitak ahi hi.

(6) Van Sangii Ngahna Thu
Saizang khua ah Pu Gawh Pau a maan laitakin Khuangleng tawh gal kido tawntung uh hi.
Hih hunin Khuangleng khua ah Hausa Thang Hul maang a, PuGawh Pau leh Pu Thang Hul te in vok go in kilemna na bawl ngei uh hi.
Hun sawtpi khit ciangin Saizang khua ah Pu Thuam Thawng hong liat ciangin a sal khawi Vaiphei te taisuah in Khuangleng dong a va delh hi. Hih hun ciangin Khuangleng ah hausapa Than Sanga ahi nong pain a mai zumlo hiam Khuachil gam Leisan a, Hau Pum ka thah na thei hiam? Taanglai a, Sut Hauk a thah theilo na hiam ci-in ko gawp hi.
Pu Thuam Thawng in hih thu a zak ciangin “Leisan a, Hau Pum that taktak nang na hiam” ci-in a dot phatphat ciangin, “Ka hi hi” ci in dawng hi.
Pu Thuam Thawng in tungkha bei sak kei ni tangval dai vel un ci in a galhang tangval te galdai vel sak hi.
Sut Hau pen (Malneu beh) Thang Za Kai pute hi a, Hau Pum pen Tonzang hausapa ahi hi. Galdai a vel sak khitteh hong ciah suk a, galhang teng Tonzang khua, Mualbem khuate ko in simto kik pah uh hi.
Khuangleng hausapa tanu Van Sangii Dimlo khua, Naulak beh Sing Tawng in a hingin man a, Pu Thuam Thawng in sal in khawi hi. Khuangleng hausapa in Pu Thuam Thawng kiangah a tanu Rs. 3000 tawh tat dingin ngen a, phallo hi.
Thuam Thawng in Falam gam ukpipa kiangah gam ngen cih a zak ciangin Khuangleng hausapa Con Bik kiangah na hawha, Kapteel gam leina dingin Pu Con Bik in Van Sangii a na kalh hamtang na ding leh Pu Con Bik tungah Rs. 3000/- tawh a tatkik na ding thu a va gen ciangin, Falam ukpipa Pu Con Bik in Kapteel gam leina dingin Van Sangii na kalh pah hi.

Teltui Zingsol, Compiled by Teltui Von; 2008, P. 7-10